113-footers (1885)

Po sukcesie pierwszych torpedowców bazujących na prototypowym HMS "LIGHTNING"  Admiralicja zdecydowała o zamówieniu kolejnych, według zmodyfikowanego projektu. Zostały zaangażowane dwie stocznie: John I. Thornycroft and Company oraz Yarrow & Company, Limited, w każdej z nich zamówiono dwa torpedowce, ogólnie bazujące na zbudowanym dla przez Thornycroft dla australijskiego stanu Wiktoria HMVS "CHILDERS".

Kraj: Wielka Brytania klasa: torpedowiec	Specyfikacja Dane taktyczno-techniczne Projekt Konstrukcja Służba Galeria

Specyfikacja

Wymiary:

Wyporność pełna	"TB21" i "TB22": 64 ts; "TB23" i "TB24": 67 ts
Wyporność normalna	"TB21" i "TB22": brak danych; "TB23" i "TB24": 47 ts
Długość całkowita	34,59 m (113 ft 6 in)
Długość pomiędzy pionami	"TB21" i "TB22": brak danych; "TB23" i "TB24": 34,44 m (113 ft 0 in)
Długość linii wodnej	"TB21" i "TB22": 33,83 m (111 ft 0 in)
Szerokość	"TB21" i "TB22": 3,81 m (12 ft 6 in); "TB23" i "TB24": 3,84 m (12 ft 7 in)
Głębokość	"TB21" i "TB22": 2,13 m (7 ft 0 in); "TB23" i "TB24": brak danych
Zanurzenie	"TB21" i "TB22": 1,78 m (5 ft 10 in); "TB23" i "TB24": 2,06 m (6 ft 9 in)

Napęd:

Maszyny	2-cylindrowa pionowa maszyna parowa o cylindrach podwieszanych podwójnego rozprężania; 1 kocioł parowy typu lokomotywowego; 1 śruba
Moc indykowana	"TB21" i "TB22": 700 ihp; "TB23": 600 ihp; "TB24": 500 ihp
Prędkość	"TB21" i "TB22": 19,82 węzła; "TB23" i "TB24": 18,75 węzła
Paliwo	11 - 12 ton węgla
Zasięg	"TB21" i "TB22": 1100 mil morskich przy prędkości 11 węzłów lub 1600 mil morskich przy prędkości 10 węzłów; "TB23" i "TB24": 1056 mil morskich przy prędkości 10 węzłów

Opancerzenie:

Brak

Uzbrojenie:

Początkowe "TB21" i "TB22"	1 - 2 karabiny maszynowe 25 mm (1 in) Nordenfelt; 3 wyrzutnie torped 356 mm (14 in)
Modernizacja "TB21" i "TB22"	1 - 2 karabiny maszynowe 25 mm (1 in) L/40 Nordenfelt Mk I; 2 wyrzutnie torped 356 mm (14 in)
Początkowe "TB23" i "TB24"	2 działa 47mm (1,85 in) L/40 3-funtowe (3 pdr) Hotchkiss Mk I QF; 3 wyrzutnie torped 356 mm (14 in)

Ludzie:

Załoga

14 oficerów i marynarzy

Projekt

Po wcieleniu do służby torpedowców serii "87-footers", Admiralicja brytyjska przez jakiś czas wyciągała wnioski z użytkowania nowych okrętów. Tymczasem konstruktorzy stoczni Thornycroft nie próżnowali. Nowy typ (a właściwie serię) torpedowców z Chiswick można umownie określić jako typ 100-stopowy "100-footers", choć w rzeczywistości ich długość wahała się od 91 do 114 stóp, a wyporność od 33 do 60 ts. Jednocześnie wszystkie te okręty posiadały szereg wspólnych cech i wyraźną kontynuację, co pozwala mówić o nich jako o jednej serii. Dzielność morska seryjnych torpedowców typu "87-footers" już na etapie budowy budziła obawy u niektórych specjalistów. Z załadowaną w dziobowym aparacie torpedą okręty miały duży trym na dziób. Na tle swoich braci torpedowiec "TB10" z dziobnicą typu taranowego zachowywał się znacznie lepiej, ale i on doświadczał pewnych problemów ze statecznością - ciężki aparat torpedowy znajdował się zbyt wysoko dla tak małego okrętu. Rurę wyrzutni z torpedą należało opuścić bliżej linii wodnej, "w kadłub", ale takie, wydawałoby się, proste rozwiązanie pociągało za sobą mnóstwo problemów, od czysto konstrukcyjnych po organizacyjne, na przykład trudności z przeładowaniem lub konieczność "celowania" całym okrętem. Konstruktorzy Thornycrofta podjęli sie więc zadania zniwelowania tego problemu, jednak początkowo zainteresowanie zmodernizowanymi okrętami wykazały jedynie marynarki wojenne innych państw niż Wielka Brytania.

Pierwsi nowymi okrętami zainteresowali się Duńczycy, zamawiając okręt który został ostatecznie nazwany "TORPEDOBAAD NR.4". Decyzja o budowie większego pełnomorskiego torpedowca  na wzór brytyjskiego HMS "LIGHTNING" została podjęta przez Ministerstwo Marynarki Wojennej Danii już w październiku 1877 roku, we wrześniu następnego roku nastąpiło podpisanie kontraktu, zgodnie z którym duńska flota miała otrzymać torpedowiec typu "87-footers", ale wyposażony w stały dziobowy aparat torpedowy. Początkowo podjęto próbę "wpisania" wyrzutni torped w kadłub standardowego 87-stopowego torpedowca, ale po tym, jak stało się jasne, że bez istotnej przeróbki się to nie uda (aby umieścić w przednich sekcjach wyrzutnię torpedową i mechanizm ładowania, trzeba było przesunąć przegrodę kotłowni co najmniej o 4 wręgi w kierunku rufy), prace prowadzono już według rysunków "ТВ10". Konstrukcyjnie na większości długości kadłuba duński torpedowiec był praktycznie jego dokładną kopią - wszystkie różnice skoncentrowano w trzech przednich sekcjach (dziobowej, mieszkalnej i sterowania), gdzie udało się umieścić wyrzutnię torped kalibru 350 mm (13,78 in), urządzenie do przeładowania (odłączany, wahadłowy podajnik) i sprężarkę powietrza. Ponieważ miejsca na posadowienie w drugiej sekcji urządzenia do przeładowania nie było zbyt wiele, trzeba było zrobić wycięcie w przegrodzie między sekcjami sterowania i mieszkalną, tym samym faktycznie łącząc je w jedną.

Kilka słów należy powiedzieć o sposobie załadunku torped - w tym czasie popularność zdobywała tzw. metoda Yarrow - załadunek "w kierunku ruchu", czyli od strony rufy przez kiosk bojowy. Sprzyjała temu przyjęta na okrętach zbudowanych w stoczni Yarrow schemat wyprowadzenia spalin kotła na dwa stojące na burtach kominy. Torpedy podczas załadunku podawano do włazu w tylnej ścianie kiosku bojowego właśnie między nimi. Thornycroft przez długi czas trzymał się schematu z jednym kominem w płaszczyźnie symetrii, co nie pozwalało na zastosowanie opisanego sposobu, dlatego torpedy ładowano "przeciwko ruchowi" - tyłem torpedy do przodu przez właz w przegrodzie nad drugim przedziałem na specjalny wahadłowy podajnik, a już z niego - "w kierunku ruchu", do aparatu torpedowego.

W testach 9 sierpnia 1879 r. torpedowiec "TORPEDOBAAD NR.4" osiągnął prędkość 20,2 węzła. O ile wcześniej nowo zbudowane okręty opuszczały Chiswick na pokładzie statków handlowych (wyjątkiem byli Francuzi, którym aby znaleźć się w Cherbourgu wystarczyło przepłynąć kanał La Manche), to duński okręt już z narodową załogą dokonał samodzielnego przejścia przez Morze Północne i 19 sierpnia 1879 roku przybył do Kopenhagi. Jesienią 1880 roku z kolei włoski rząd zamówił po dwa torpedowce I klasy w stoczniach Yarrows (typ "SPARVIERO") i Thornycroft (typ "AQUILA") w celu wyboru prototypu do późniejszej produkcji seryjnej, w tym na rodzimych pochylniach. Włoskim przedstawicielom zaproponowano ulepszony projekt duńskiego "TORPEDOBAAD NR.4", którego główną innowacją było umieszczenie w dziobie nie jednej, a dwóch wyrzutni torpedowych. Jeszcze przed ukończeniem próbnej pary Yarrows - Thornycroft wybór do dalszej produkcji seryjnej padł na okręty z Chiswick - choć ustępowały one w szybkości swoim konkurentom o prawie 2 węzły, to zyskiwały na prostocie i technologicznej jakości wykonania - te ostatnie zalety w świetle planów rozwinięcia budowy w rodzimych stoczniach stały się decydujące. Nowy typ, znany jako typ "ALDEBARAN", lub typ "39-tonowy", budowany był w dużej serii zarówno w Anglii - 10 jednostek, jak i we włoskich stoczniach - 20 jednostek.

Oprócz Włoch, Szwecja zamówiła dla siebie jeden 100-stopowy torpedowiec typu podobnego do "ALDEBARAN", po wcześniejszej nieudanej próbie z torpedowcem "ROLF", stworzonym w krajowej stoczni i według własnego projektu. Nie rezygnując z idei budowy torpedowców w kraju, szwedzkie ministerstwo marynarki wojennej zdecydowało się zamówić torpedowiec ze stoczni Thornycrofta, a następnie, na jego wzór i podobieństwo, zbudować drugi egzemplarz w stoczni w Sztokholmie. Kontrakt na budowę okrętu nazwanego "SEID", został zawarty na początku 1882 roku, a pod koniec roku okręt dotarł do Sztokholmu. Według jego projektu Szwecja zbudowała podobny "GALDR", ale seria nie doszła do skutku - uwaga zamawiających została skierowana na większy projekt torpedowca ze stoczni Thornycroft - "HUGIN".

Równolegle do budowy 100-stopowych torpedowców dla włoskiej floty, podobne, ale jednak nieco inne okręty, nadal zamawiali Duńczycy. Po zbudowaniu we Francji niezbyt udanego torpedowca "TORPEDOBAAD NR.5", duńska Admiralicja ponownie zwróciła swój wzrok na okręty Thornycrofta - następny okręt - "TORPEDOBAAD NR.6", miał powtarzać projekt swojego udanego poprzednika "TORPEDOBAAD NR.4", ale z szeregiem innowacji - po pierwsze, liczba wyrzutni torpedowych wzrosła do dwóch, po drugie, kaliber zwiększył się o cal - do 380 mm (15 in). Ostatnie okoliczności doprowadziły do znacznej przebudowy projektu bazowego, ponieważ nowe torpedy okazały się znacznie większe co spowodowało iż wymagana była dodatkowa przestrzeń dla urządzenia ładującego-rozładowującego wyrzutnie torpedowe. Aby zobrazować różnicę w wymiarach nowy można porównać duński torpedowiec w odniesieniu do budowanego jednocześnie z nim włoskiego torpedowca "AQUILA", przenoszącego 14-calowe torpedy - dziobowa przegroda kotłowni na pierwszym przypadała na 30-tą wręgę, natomiast na drugim - jedynie na 23 - tj. wprowadzenie nowych torped doprowadziło do wzrostu długości o ponad 3 m - sporo dla jedynie 30-metrowego okrętu... Problem zbyt długiego przedziału torpedowego, zmuszającego do "podcięcia" rufy (aby uniknąć nadmiernego wzrostu długości kadłuba) miał dwa rozwiązania: pierwsze - przejście na schemat ładowania torped metodą Yarrow "w kierunku ruchu", co dawało zysk na długości rzędu dwóch-trzech metrów; drugie - próba maksymalnego przesunięcia do przodu wyrzutni torpedowych, co teoretycznie dawało prawie taki sam efekt. Właśnie tą drugą drogą poszli w Chiswick przy projektowaniu następnego duńskiego torpedowca "DELFINEN" (1883). Zrezygnowano z taranowego dziobu na rzecz prostego, przy czym wyrzutnie torpedowe przesunięto tak daleko do przodu, że pokrywy aparatów nawet nieco wystawały poza dziób. Niestety, konsekwencją takiego rozwiązania było to, że przy załadowanych wyrzutniach torpedowych pojawiał się niewielki trym na dziobie, dlatego na trzecim okręcie serii, "HVALROSSEN" (1884), trzeba było wrócić do taranowego dziobu i rozmieszczenia wyrzutni torpedowych jak na niszczycielu "TORPEDOBAAD NR.6" (w tym czasie już przemianowanym na "SVARDFISKEN") i zgodzić się na zwiększenie długości kadłuba.

Torpedowce odmiany 100-stopowej zamawiała również Rosja. Stocznia Yarrow zbudowała w 1880 r. torpedowiec "BATUMI" (ros. "БАТУМ"). Jego triumfalny rejs z Anglii przez Zatokę Biskajską, Morze Śródziemne i Morze Czarne do Sewastopola wywołał prawdziwą "batumską gorączkę". Jeśli wcześniej przy zamówieniach w życzeniach zamawiającego wskazywano „torpedowiec typu "LIGHTNING", to od 1881 roku jako wzór figurował już "BATUMI". Po otrzymaniu "BATUMI" rosyjskie Ministerstwo Morskie zamówiło na jego wzór od razu cztery torpedowce w czterech różnych stoczniach - jednej angielskiej (Thornycroft) i trzech francuskich. Jednak w przeciwieństwie do swoich francuskich odpowiedników zbudowany w stoczni Thornycrofta "SUCHUMI" (ros. "СУХУМ") przypominał swój prototyp tylko zewnętrznie, przejmując od Yarrow jedynie sposób ładowania torped "w kierunku ruchu" i, w konsekwencji, dwa rozstawione po bokach kominy. W pozostałych aspektach był to standardowy torpedowiec z rodziny 100-stopowych - w części rufowej od przedniej przegrody kotłowni nie było żadnych zasadniczych innowacji w porównaniu z wcześniejszymi jednostkami Thornycrofta (poza nieznacznym powiększeniem rozmiarów rufowych pomieszczeń mieszkalnych) - wszystkie zmiany dotyczyły wyłącznie części dziobowej.

Kontrakt na budowę "SUCHUMI" rosyjskie Ministerstwo Morskie zawarło ze stocznią Thornycroft w grudniu 1882 r., a latem następnego roku okręt wyszedł na próby. Przy wyporności 59 ts osiągnięto prędkość 18,9 węzła, jednak przy pełnym obciążeniu (64 ts) jego prędkość wyniosła jedynie 17,95 węzła. Jesienią 1883 roku torpedowiec o własnych siłach przybył do Sewastopola. Chociaż "SUCHUMI" nie pokazał na próbach rekordowej prędkości, wzbudził zainteresowanie w kręgach wojskowo-morskich chociażby dlatego, że w tym czasie był jednym z największych torpedowców i posiadał doskonałe właściwości morskie. Pierwszym po Rosji nabywcą okrętu wg nowego projektu była kolonia brytyjska Victoria (Australia), która w 1883 r. zdecydowała o nabyciu torpedowca do ochrony portu w Melbourne przed hipotetycznym atakiem przeciwnika (tej samej Rosji, z którą w omawianym okresie stosunki Wielkiej Brytanii były dość napięte). "SUCHUMI", będąc wówczas największym torpedowcem na świecie, idealnie odpowiadał potrzebom administracji kolonialnej i stał się wzorem dla torpedowca "CHILDERS".

Jak już wspomniano wcześniej, pierwsze brytyjskie seryjne okręty torpedowe (typ "87-footers") ze względu na trym zanurzenia na dziobie charakteryzowały się słabą dzielnością morską, dlatego Admiralicja, wstrzymując zamówienie kolejnej dużej serii, uważnie śledziła prace konstruktorów stoczni Thornycroft i Yarrowa nad usunięciem tej wady w budowanych na eksport okrętach. Oczekiwanie się opłaciło - pojawienie się "BATUMI" (Yarrow) i "SUCHUMI" (Thornycroft), które wykazywały wystarczająco dobrą dzielność morską podczas przejścia do zamawiającego, doprowadziło do zamówienia w styczniu 1884 r. u tych firm czterech dużych okrętów torpedowych typu zbudowanego dla australijskiej kolonii Wiktoria torpedowca "CHILDERS". Dwa torpedowce ze stoczni Thornycroft ("TB21" i "TB22", numery stoczniowe 201 i 202), które zwodowano w marcu i maju 1885 r., oraz dwa z Yarrow ("TB23" i "TB24", numery stoczniowe 666 i 667).W literaturze okręty zbudowane w stoczni Thornycroft i Yarrow traktowane są jako oddzielne typy, różnią się jednak na tyle nieznacznie iż przyjęto (również że ze względu na ich identyczną długość (113 stóp)) określanie ich jako 113-stopowce ("113-footers").

Pierwotnie nazwa "TB21" była zarezerwowana dla jednego z torpedowców typu "87-footers". Okręt ten został zamówiony 8 maja 1878 r. w stoczni E. H. Newby. Okręt został zwodowany w 1878 r. jednak 29 sierpnia 1879 r. Admiralicja zrezygnowała z zamówienia z powodu niesatysfakcjonujących osiągów jednostki. Zwolniony w ten sposób numer przeszedł na pierwszą jednostkę typu "113-footers".

Konstrukcja

Służba

Galeria

- Roger Chesneau, Eugene M. Kolesnik, eds. (1979). Conway's All the World's Fighting Ships 1860–1905. Greenwich: Conway Maritime Press.
- Dawid Lyon, Rif Winfield (2004). The Sail & Steam Navy List. All the ships of the Royal Navy 1815 - 1889. Chatham Publishing.
- Daszjan Aleksander W. (2018) artykuł "Ранние миноносцы фирмы «Торникрофт»"; "Арсенал-Коллекция" 8/2018 (74)
- Brown Les; 2023 "Royal Navy Torpedo Vessels 1870-1914"; Seaforth Publishing
- Wikipedia, Wargaming.net oraz inne strony internetowe.