Powerful (1895)

HMS PowerfulOkręty te zaprojektowano w odpowiedzi na doniesienia o rosyjskich krążownikach "ROSSIYA" i "RURIK". W momencie zbudowania były największymi krążownikami i jednocześnie najdłuższymi okrętami wojennymi w Royal Navy. Były pierwszymi dużymi brytyjskimi okrętami wojennymi wyposażonymi w kotły wodnorurkowe.
Kraj: Wielka Brytania
klasa: krążownik pancernopokładowy

Specyfikacja

Nazwa okrętu Stocznia Położenie stępki Wodowanie Ukończenie budowy Los okrętu
POWERFUL
Vickers, Barrow in Furness 22.06.1894 24.07.1895 ?.06.1897 Sprzedany na złom w 1929 r.
TERRIBLE Thompson, Clydebank 21.02.1894 27.05.1895 ?.03.1898 Sprzedany na złom w 1932 r.

Dane taktyczno-techniczne

Wymiary:

Wyporność projektowa 14 200 ts
Wyporność normalna 14 700 ts
Wyporność pełna 15 700 ts
Długość między pionami 152,4 m (500 ft)
Długość linii wodnej 158,49 m (518 ft 4½ in)
Długość całkowita 163,98 m (538 ft)
Szerokość 21,64 m (71 ft)
Zanurzenie średnie 8,23 m (27 ft)

Napęd:

Maszyny Dwie 4-cylindrowe, pionowe maszyny parowe o cylindrach podwieszonych potrójnego rozprężania, 48 kotłów wodnorurkowych Belleville, 2 śruby
Moc forsowana 25 000 ihp
Moc normalna 18 000 ihp
Prędkość 22 węzły
Paliwo 3100 ts węgla maksymalnie (1500 ts węgla w normalnych okolicznościach)
Zasięg 7000 mil morskich przy prędkości 14 węzłów

Opancerzenie:

Pokład 102 mm - 51 mm (4 in - 2 in)
Barbety 152 mm (6 in)
Wieże działowe 152 mm - 25 mm (6 in - 1 in)
Windy amunicyjne 152 mm - 76 mm (6 in - 3 in)
Kazamaty 152 mm - 51 mm (6 in - 2 in)
Stanowisko dowodzenia 305 mm (12 in)

Uzbrojenie:

Początkowe 2 działa 234 mm (9,2 in) L/40 Mk VIII RBL; 12 dział 152 mm (6 in) L/40 QF; 16 dział 12-funtowych (12 pdr) 12 cwt QF; 12 dział 3-funtowych (3 pdr) Hotchkiss; 4 wyrzutnie torped 457 mm (18 in)
Modernizacja w latach 1902 - 1904 2 działa 234 mm (9,2 in) L/40 Mk VIII RBL; 16 dział 152 mm (6 in) L/40 QF; 16 dział 12-funtowych (12 pdr) 12 cwt QF; 12 dział 3-funtowych (3 pdr) Hotchkiss; 4 wyrzutnie torped 457 mm (18 in)

Ludzie:

Załoga 894 oficerów i marynarzy

Projekt

Impuls do budowy krążowników typu "POWERFUL" miał swój początek w zwodowaniu rosyjskiego krążownika pancernego "RURIK" w 1890 r., który miał służyć jako rajder przeciwko flocie handlowej. Mimo zaniepokojenia doniesieniami o tych okrętach. Admiralicja związana już planami rozwoju Royal Navy nakreślonymi przez ustawę o obronie marynarki wojennej (Naval Defence Act) z 1889 r. nie mogła od razu zareagować, przełożono więc rozmowy o nowych okrętach do następnego roku. Niektóre wstępne dyskusje miały miejsce w listopadzie 1891 roku, ale dopiero w następnym roku William White, dyrektor ds. Konstrukcji Marynarki Wojennej (Director of Naval Construction) otrzymał polecenie przygotowania szkiców okrętu lepiej uzbrojonego, co najmniej równie dobrze opancerzonego, szybszego i bardziej wytrzymałego niż "RURIK" i jego następcy. Dodatkowo, rosyjskie próby przejęcia szybkich liniowców oceanicznych w 1885 r. i przekształcenia ich w uzbrojone krążowniki pomocnicze również wymagały uwagi, a z racji rozwijanych przez te liniowce prędkości należało również zadbać o to, aby nowe krążowniki były w stanie je przechwycić. Założono, że głównym zadaniem nowych jednostek będzie aktywne poszukiwanie, a po zlokalizowaniu niszczenie wrogich krążowników – więc w zasadzie miały to być niszczyciele rajderów. Aby móc realizować tak sformułowane zadanie nowe brytyjskie krążowniki musiały charakteryzować się dużym zasięgiem i prędkością oraz zdolnością do prowadzenia pościgu i walki również w złych warunkach hydro-meteo. Wymogi te przekładały się na rozbudowany zespół napędowy i odpowiedni zapas paliwa a więc duży i pojemny kadłub, który winien również posiadać wysoką wolną burtę. Krótko mówiąc nowe okręty musiały mieć znaczne rozmiary – już wstępne prace teoretyczne wykazały, że planowane jednostki będą miały znaczną długość i wyporności co najmniej 12 500-14 000 ton. Było to bardzo dużo jak na krążownik i wzbudziło żywą dyskusję w łonie brytyjskiej admiralicji, lecz kontrowersje nie wstrzymały dalszych prac. Wstępne obliczenia i badania projektowe White'a doprowadziły go do wniosku, że potrzebna będzie bardzo duża ilość węgla, aby umożliwić szybki pościg za wrogim raiderem bez tracenia czasu na ponowne uzupełnianie węgla, co w połączeniu z dużą liczbą kotłów potrzebnych do osiągnięcia wymaganej prędkości oznaczało, że potrzebny byłby bardzo duży okręt, o długości ponad 100 stóp (30 m) dłuższy niż budowane wówczas pancerniki typu "MAJESTIC". Aby krążowniki mogły utrzymać dużą prędkość przy złej pogodzie, White zaprojektował wysoką wolną burtę, dzięki czemu okręty te miały bardzo dużą dzielność morską. White uważał, że projekt wymagał lekkich, wydajnych kotłów wodnorurowych Belleville, jeśli miał spełnić swoje wymagania, ale konserwatyści w Parlamencie i Admiralicji sprzeciwiali się temu pomysłowi, biorąc pod uwagę awarie i problemy na okrętach Royal Navy z kotłami wodnorurowymi w przeszłości. Przeprowadzono więc szeroko zakrojone próby kotłowni na kanonierce torpedowej "SHARPSHOOTER" która była właśnie wyposażona w kotły wodnorurkowe Belleville i okazały się one pełnym sukcesem. Ważnym zagadnieniem była również konfiguracja uzbrojenia. O ile panował zgodny pogląd, że zasadnicze uzbrojenie będzie stanowiła bateria dział kalibru 152,4 mm (6 in) (uzupełniana przez artylerię mniejszego kalibru i wyrzutnie torped), to rozbieżności wynikły odnośnie konieczności posiadania dział ciężkiego kalibru. Wyrażano pogląd, że dla jednostki, która z założenia nie miała uczestniczyć w bitwach morskich zespołów flot, lecz toczyć walkę „jeden na jeden” z nieprzyjacielskim rajderem, działa ciężkie są zbędne. Przeważyła jednak opinia o konieczności uzbrojenia nowych krążowników również w ciężkie działa mogące – dzięki dużej sile rażenia pocisków miotanych przez taką broń – zadać nieprzyjacielowi „decydujący cios”. Rozważano zastosowanie wież z dwoma działami kalibru 203 mm (9 in) lub pojedynczych dział kalibru 234 mm (9,2 in), a ostatecznie wybrano te drugie. Po sprecyzowaniu wymogów dotyczących samego okrętu oraz jego uzbrojenia, inżynierowie i kreślarze przystąpili do pracy. Po nieuniknionych korektach projekt nowych krążowników został ostatecznie zatwierdzony w dniu 12 października 1893 roku (czasami spotykana jest również data 23 października 1893 r.)  i nowe krążowniki zamówiono w ramach 1893–1894 Naval Estimates, mimo sporych kontrowersji co do zasadności ich budowy.

Redaktorzy magazynu "The Engineer" skrytykowali te jednostki za ich lekkie uzbrojenie, biorąc pod uwagę ich rozmiary. White skontrował ich argumenty, wskazując, że nie można dodać dodatkowej amunicji, przez co dodanie większej liczby dział jest bezcelowe. Dodał, że uzbrojenie okrętów typu "POWERFUL" stanowiło o 27 procent więcej wyporności niż w typie "EDGAR" i było chronione przez 660 ts pancerza, w porównaniu z 340 ts w typie "EDGAR". Admiralicja uznała okręty za niezadowalające, ponieważ wymagały załogi o 64 procent większej niż w typie "EDGAR", kosztowały o 61 procent więcej i miały prawie takie samo uzbrojenie.

Podsumowując opinie ówczesnych, ostatecznie okazało się, że samo zamierzenie projektowe okrętów okazało się niezbyt udane - powstały "białe słonie", wyjątkowo kosztowne w eksploatacji, z bardzo dużą załogą, niemal dwukrotnie kosztowniejsze w budowie niż krążowniki typu "EDGAR". Okręty typu "POWERFUL" zostały zbudowane według dość specyficznej koncepcji. Miały być oceanicznymi niszczycielami rajderów zdolnymi do długotrwałych rejsów, pościgu i walki nawet w trudnych warunkach hydrometeorologicznych. Aby krążowniki mogły sprostać tym wymaganiom, zaprojektowano je jako duże jednostki, których wielkie kadłuby z wysoką wolną burtą zapewniały odpowiednią dzielność morską i były dość pojemne, by zmieścić w swym wnętrzu rozbudowany zespół napędowy wraz z dużym zapasem paliwa. Jednak duży okręt potrzebuje wszystkiego w dużych ilościach - ludzi do obsadzenia, paliwa itp., a to z kolei generuje wysokie koszty utrzymania. Czynnik finansowy w niemałym stopniu przyczynił się do stosunkowo szybkiego wycofania tych jednostek z aktywnej służby.

Koncepcja okrętów, a ściślej sposób jej realizacji, powodowała krytykę opierającą się na następującym argumencie: tak wielkie i kosztowne jednostki były stosunkowo słabo uzbrojone. Jest to kwestia dyskusyjna, gdyż istotnie podobne uzbrojenie posiadały jednostki mniejszych rozmiarów (a więc również tańsze w budowie i eksploatacji), choć należy pamiętać, że typ "POWERFUL" nie miał stanowić części zespołu floty toczącego bitwę morską z analogicznym zespołem przeciwnika, lecz zwalczać pojedyncze rajdery o względnie słabym uzbrojeniu - w każdym razie nie silniejszym od posiadanego przez opisywane okręty. Do realizacji tego zadania uzbrojenie krążowników było całkowicie wystarczające (szczególnie po zwiększeniu liczby dział kal. 152 mm (6 in). 

Oprócz wspomnianej już relatywnej słabości, uzbrojenie miało też inne wady. Układ wewnętrzny dziobowych kazamat uniemożliwiał w przypadku skierowania luf ku dziobowi otwarcie zamków (czyli bojowe wykorzystanie) dział tam zainstalowanych, a kształt ambrazur utrudniał korzystanie z celowników. Choć dwupoziomowe kazamaty wyglądały imponująco i dawały wrażenie burty najeżonej lufami, to groziło im zalewanie falami przy pogorszeniu stanu morza. Inny mankament okrętów wynikał z połączenia znacznych rozmiarów ze słabym opancerzeniem, co równało się dużemu i wrażliwemu celowi. Nie wróżyło to nic dobrego w przypadku konieczności stoczenia walki, lecz szczęśliwie dla nich opisane jednostki nie zostały poddane tej próbie.

Na plus dla projektu okrętów typu "POWERFUL" można zaliczyć natomiast to, że sposób rozmieszczenia uzbrojenia oraz architektura tych jednostek została odwzorowana w kolejnych typach brytyjskich krążowników, co świadczy, że przyjęte w tym zakresie rozwiązania uznano za co najmniej poprawne. Elektryczny napęd mechanizmów obrotu i zmiany kąta podniesienia dział głównego kalibru, jak też wind amunicyjnych, okazał się być zaskakująco dobrze działający w praktyce. Wysoko oceniono również techniczne walory kotłów typu Belleville. Niemniej jednak te zalety, choć istotne, nie pozwalały uznać opisanych jednostek za w pełni udane, tak więc finalna ocena krążowników typu "POWERFUL" jest niejednoznaczna.

Konstrukcja


Służba


Galeria


Źródła:
- Dawid Lyon, Rif Winfield (2004). The Sail & Steam Navy List. All the ships of the Royal Navy 1815 - 1889. Chatham Publishing.
- Chesneau, Roger; Kolesnik, Eugene M., eds. (1979). Conway's All the World's Fighting Ships 1860–1905. Greenwich: Conway Maritime Press.
- artykuł "Brytyjskie krążowniki typu "POWERFUL" - przerośnięte niszczyciele rajderów"; Dąbrowski Krzysztof; czasopismo "Okręty Wojenne (114)"
- Wikipedia, oraz inne strony internetowe.