| Staowe kanonierki śrubowe I klasy typu "BRAMBLE" należały do okrętów wojennych używanych przez Royal Navy od lat 90. XIX wieku do lat 20. XX wieku. Cztery jednostki tej serii wyróżniały się jako ostateczne stadium rozwoju wiktoriańskiej tradycji budowy kanonierek oraz jako jeden z ostatnich typów okrętów wojennych zaprojektowanych do poruszania się pod żaglami. |
Kraj: Wielka Brytaniaklasa: kanonierka śrubowa, stalowa kanonierka śrubowa, "gunboat" |
|
Specyfikacja |
| Nazwa okrętu | Stocznia | Położenie stępki | Wodowanie | Ukończenie budowy | Los okrętu |
| DWARF | London & Glasgow | ?.?.1897 | 15.11.1898 | ?.08.1899 | Sprzedany w 1926 r. |
| BRAMBLE | Potter, Liverpool | ?.?.1897 | 26.11.1898 | ?.06.1900 | Sprzedany w 1920 r. |
| BRITOMART | Potter, Liverpool | ?.?.1897 | 28.03.1899 | ?.06.1900 | Sprzedany w 1920 r. |
| THISTLE | London & Glasgow | ?.?.1897 | 22.06.1899 | ?.?.1901 | Sprzedany w 1926 r. |
Dane taktyczno-techniczne |
Wymiary:
| Wyporność projektowa | 710 ton angielskich |
| Długość całkowita | 57,15 m (187 ft 6 in) |
| Długość pomiędzy pionami | 54,86 m (180 ft 0 in) |
| Szerokość | 10,06 m (33 ft 0 in) |
| Zanurzenie średnie | 2,44 m (8 ft 0 in) |
Napęd:
| Maszyny | Dwie 2-cylindrowe poziome maszyny parowe z normalnie prowadzonymi korbowodami; nieznana liczba kotłów typu Yarrow; 2 śruby |
| Ożaglowanie | Nieznana powierzchnia ożaglowania, dwa maszty |
| Moc indykowana | 900 ihp (w trybie forsownym 1300 ihp) |
| Prędkość (pod parą) | 13,5 węzła |
| Paliwo | 50 - 145 ton węgla |
| Zasięg | 2050 mil morskich przy prędkości 10,85 węzłów ("BRAMBLE"); 2000 mil morskich przy prędkości 11,5 węzłów ("THISTLE") |
Uzbrojenie:
| Początkowe | 2 działa 102 mm (4 in) 25-funtowe (25 pdr) L/40 Mk. I QF; 4 działa 76 mm (3 in) L/40 12-funtowe (12 pdr) 12cwt QF Mk I; 10 karabinów maszynowych (kartaczownic) |
| Modernizacja | 2 działa 102 mm (4 in) 25-funtowe (25 pdr) L/40 Mk. I QF; 2 działa 47 mm (1,85 in) L/50 3-funtowe (3pdr) Vickers AA QF Mark I/II; 2 działa 40 mm (1,575 in) L/39 2-funtowe (2 pdr) AA QF; 4 działa 47 mm (1,85 in) L/40 3-funtowe (3 pdr) Hotchkiss QF (salutacyjne). |
Ludzie:
| Załoga | 85 oficerów i marynarzy |
Projekt |
Cztery kanonierki (według angielskiej nomenklatury "gunboat I klass) typu "BRAMBLE" zostały zaprojektowane do ochrony odległych placówek brytyjskiego imperium kolonialnego. Przy wyporności tylko 710 ton, były to najmniejsze pełnomorskie jednostki zbudowane dla Royal Navy w latach 90. XIX wieku. Należały one również do najtańszych - koszt budowy każdej z nich wynosił nieco ponad 50 000 funtów, co stanowiło mniej niż 5% kosztu ówczesnego pancernika.
Zostały zaprojektowane przez Sir Williama White'a w 1897 r., na samym zmierzchu epoki wiktoriańskiej, gdy nowoczesna technologia zderzała się z tradycyjną polityką kolonialną. Pod koniec XIX wieku Wielka Brytania posiadała ogromne terytoria zamorskie, które wymagały stałej obecności wojskowej w miejscach, gdzie duże krążowniki nie mogły wpłynąć. Admiralicja potrzebowała małych, tanich w eksploatacji jednostek o płytkim zanurzeniu, zdolnych do patrolowania wielkich rzek Chin (Jangcy) oraz wybrzeży Afryki i Indii. Typ "BRAMBLE" był bezpośrednim rozwinięciem projektu okrętów typu "REDBREAST". Choć świat zmierzał w stronę stali i potężnych turbin, Brytyjczycy uznali, że sprawdzona koncepcja małej, solidnej kanonierki wciąż jest bezkonkurencyjna w "dyplomacji kanonierek". Najbardziej niezwykłą okolicznością powstania tych okrętów był fakt, że w erze radia i nowoczesnych maszyn parowych, Admiralicja uparcie obstawała przy ożaglowaniu. Przyczyna była czysto logistyczna: w odległych koloniach stacje węglowe były rzadkością. Żagle pozwalały tym okrętom na niemal nieograniczony zasięg i oszczędność paliwa podczas długich patroli. Typ "BRAMBLE" przeszedł do historii jako ostatni typ okrętów wojennych Royal Navy zaprojektowany z pełnym ożaglowaniem.
Konstrukcja |
Kadłub
Kadłub tych okrętów był wykonany w całości ze stali. Wyporność projektowa wynosiła 710 ton angielskich, długość pomiędzy pionami wynosiła 54,86 m (180 ft 0 in), szerokość liczyła 10,06 m (33 ft 0 in), natomiast zanurzenie średnie wynosiło 2,44 m (8 ft 0 in). Kadłub był wyposażony w przedziały wodoszczelne. W przeciwieństwie do swoich poprzedników (które miały drewniane poszycie na żelaznych wręgach), typ "BRAMBLE" miał już kadłuby w całości stalowe, ale dla ochrony przed korozją w tropikach, dno wciąż obijano drewnem i miedzią. Aby jeszcze bardziej ograniczyć wymagania logistyczne (oraz koszty budowy) nowych kanonierek, podjęto szereg innych decyzji, które wydawały się niemal celowo anachroniczne. Tak jak wspomniano, kadłuby obito miedzianą blachą, aby chronić je przed porastaniem w morzach tropikalnych. Przy minimalnej liczbie maszyn, do podnoszenia kotwic wymagana była staroświecka siła ludzkich mięśni przy kabestanie, a do poruszania sterem służyło tradycyjne koło sterowe. Całe oświetlenie pochodziło ze świec, a nie z żarówek. Tylko jedna z czterech łodzi okrętowych była wyposażona w silnik – pozostałe napędzano żaglami i wiosłami. Część dział zamontowano nawet wewnątrz kadłuba za furtami działowymi. Co do łodzi to wspomniane cztery jednostki przenoszone przez okręty tego typu należały odpowiednio do czterech różnych rodzajów. Okręty przenosziły 1 łódź 27-stopowa typu wielorybnik (whaler - lekka, szybka i zwrotna łódź o ostro zakończonej rufie, idealna do operowania na fali, napędzana wiosłami lub żaglami), 1 łódź 25-stopową odmiany kuter (cutter - dolidna, szeroka łódź robocza służąca do transportu załogi i cięższego zaopatrzenia; wyposażona w ożaglowanie skośne i stanowiska dla wioślarzy, 1 łódź 16-stopową typu bączek lub bąk (skiff/dinghy - najmniejsza łódź pomocnicza, używana do lekkich prac portowych lub przewożenia oficerów na krótkich dystansach) oraz jedne 23-stopowy kuter parowy (steam cutter - jedyna łódź w zestawie posiadająca własny napęd mechaniczny, służyła jako szybka łódź dyspozycyjna oraz do holowania pozostałych, bezsilnikowych łodzi okrętowych).
Pod względem sylwetki kanonierki były nowoczesne, przypominając miniaturową wersję współczesnych krążowników pancernopokładowych: z prostą dziobnicą, wysokim dziobem (półpokładem dziobowym), wyższą kabiną nawigacyjną i długą, niską nadbudówką ciągnącą się ku rufie, aż do jeszcze niższego pokładu rufowego. Stanowiło to wyraźny kontrast ze slupami typów "CONDOR" i "CADMUS", które przypominały współczesne im żaglowce handlowe (windjammery) z bukszprytem i galionem, wysoką wolną burtą oraz podwyższonym kasztelem rufowym.
Wewnątrz jednostki te przejęły charakterystyczną cechę krążowników pancernopokładowych – rozmieszczenie zasobni węglowych tak, by pełniły funkcję pancerza wokół kluczowych przedziałów. To pokrewieństwo wyrażało się także w inny sposób: obserwatorzy z Marynarki Wojennej USA zauważyli, że jakość wyposażenia, zarówno mechanicznego, jak i mieszkalnego, była w pełni porównywalna z dużym krążownikiem. Kabiny załogi były bogato wyłożone drewnem i komfortowo wentylowane, co uzasadniano twierdzeniem, że ochroni to załogę przed nagrzewaniem się metalowego kadłuba w tropikalnym słońcu. Na pokładzie znajdowała się nawet kostkarka do lodu, a całość wyposażono w pełny pokład przeciwsłoneczny (shade deck) wykonany z teku i filcu.
Opancerzenie
Okręty nie posiadały opancerzenia, jedyną ochronę zapewniały im ładownie węglowe umieszczone na burtach.
Uzbrojenie
Okręty uzbrojono początkowo w 2 działa 102 mm (4 in) 25-funtowe (25 pdr) L/40 Mk. I QF, 4 działa 76 mm (3 in) L/40 12-funtowe (12 pdr) 12cwt QF Mk I oraz 10 karabinów maszynowych (kartaczownic). Pod pewnymi względami te kanonieki wydawały się nieco archaiczne jednakże w niektórych istotnych kwestiach były jednak na wskroś nowoczesne. Ich uzbrojenie było nowoczesne, a siła ognia, którą zapewniało, była porównywalna z analogicznymi okrętami rywalizujących marynarek.
W latach 20. XX wieku dwa ocalałe okręty tego typu zostały przezbrojone. Zachowały swoje dwa działa 4-calowe, ale wymieniły 12-funtówki i Maximy na uzbrojenie przeciwlotnicze składające się z dwóch 3-funtowych dział Vickersa oraz dwóch 2-funtowych "pom-pomów". Jako działa salutacyjne na pokładzie znajdowały się także cztery 3-funtowe armaty Hotchkissa.
Napęd
Okręty otrzymały dwie 2-cylindrowe poziome maszyny parowe z normalnie prowadzonymi korbowodami, napędzające dwie śruby. Projektowana prędkość miała wynosić 13,5 węzła przy mocy forsownej wynoszącej 1300 ihp. Niewielkie wymiary i małe zanurzenie typu "BRAMBLE" zostały zaprojektowane tak, aby ułatwić nawigację wzdłuż skomplikowanych linii brzegowych oraz na wielkich rzekach Afryki, Azji Południowej i Dalekiego Wschodu. Wadą wynikającą z tych założeń był ograniczony zapas paliwa. Jednostki te wchodziły do służby ze standardową pojemnością zasobni wynoszącą zaledwie 50 ton węgla. W przypadku "THISTLE", uważanej za jedną z najlepiej sprawujących się jednostek tej serii, zapas ten wystarczał na zaledwie dwa i pół dnia rejsu przy stałej prędkości 11,5 węzła, natomiast rejs z pełną prędkością pochłaniał niemal dwukrotnie więcej węgla w tym samym czasie. W praktyce znajdowano miejsce na składowanie 145 ton węgla, ale wciąż wystarczało to jedynie na tydzień rejsu.
Z tego powodu typ "BRAMBLE" zaprojektowano z ożaglowaniem, które miało wspomagać silniki. W latach 90. XIX wieku wciąż powszechnie uznawano to za konieczność w przypadku okrętów dalekiego zasięgu, które nie zawsze miały pewny dostęp do stacji węglowych. Użycie żagli nie było jednak akceptowane powszechnie: pancerniki wielkich mocarstw stały się tak duże i ciężkie, że porzuciły resztki ożaglowania już w połowie lat 80. XIX wieku, a zwolennicy modernizacji argumentowali, że każdy żaglowy okręt wojenny jest automatycznie przestarzały.
Podczas gdy większość krążowników z lat 90. XIX wieku przyjmowała trzymasztowe ożaglowanie typu bark lub barksentyma (łączące silny nacisk na żagle skośne z częściowym ożaglowaniem rejowym), typ "BRAMBLE" różnił się tym, że zaprojektowano go jako jednostki dwumasztowe. W 1911 roku autorytatywny duet konstruktorów, sir Philip Watts i John Harper Narbeth, zauważył, że używały one jedynie "zredukowanego" planu żagli skośnych. Tak ożaglowane przypominały nieco znacznie większe, współczesne im brytyjskie krążowniki pancernopokładowe (jak typy "ASTAREA" i "ECLIPSE"), które posiadały dwa "maszty bojowe", używane głównie do podnoszenia sygnałów, jako stanowiska obserwacyjne i marasy bojowe, ale zaprojektowane tak, by w razie awarii można było na nich postawić pomocnicze żagle skośne. Z drugiej strony, HMS "THISTLE" używał niektórych żagli rejowych i wydaje się, że nie ma jasnych dowodów na to, jaki był ich pierwotnie zaprojektowany plan żagli (nie można wykluczyć oryginalnego ożaglowania typu bryg lub brygantyna, podobnego do wcześniejszego HMS "TEMERAIRE")”.
Niemal w momencie, gdy okręty weszły do służby, opinie na najwyższych szczeblach Royal Navy zdecydowanie zwróciły się przeciwko napędowi żaglowemu (a właściwie przeciwko samej idei kanonierek jako takich). Żagle spakowano do magazynów, a osprzęt ożaglowania i drzewca stopniowo usuwano z jednostek. Podczas I wojny światowej okręty zachowały jedynie nieruchome kolumny masztów, a w niektórych przypadkach przedni stengi do podtrzymywania anteny radiowej. Utrata zdolności żeglugowych sprawiła, że dalekosiężne misje stały się problematyczne – kanonierki musiały teraz podróżować z dodatkowym zapasem węgla spiętrzonym na otwartych pokładach, a ich maszyny z trudem radziły sobie z napędzaniem jednostek podczas długotrwałych rejsów oceanicznych. HMS "THISTLE" ostatecznie powrócił do praktycznego ożaglowania w 1919 roku, ale przyjął systematycznie upraszczany układ: od brygu, przez kecz, aż po rodzaj kutra.
Służba |
Dwarf
| ?.?.1897 | Położenie stępki okrętu w stoczni London & Glasgow, Govan pod numerem stoczniowym 294. |
| 15.11.1898 | Wodowanie okrętu. |
| 08.1899 | Ukończenie budowy i wyposażanie okrętu. Maszyny również zostały zbudowane w stoczni London & Glasgow. |
| 31.08.1899 | Wcielenie do służby z przeznaczeniem do West Coast of Africa Station. |
| 1899 | Przez całą swoją aktywną karierę operował wzdłuż zachodnich i południowych wybrzeży Afryki, patrolując obszar od Gibraltaru aż po rzekę Limpopo. |
| 1899 - 1902 | Podczas II wojny burskiej HMS "DWARF" uczestniczył w tym konflikcie, wyróżniając się jako jeden z pierwszych brytyjskich okrętów wyposażonych w technologię radiową. |
| 1914 - 1918 | Po rozpoczęciu I wojny światowej w 1914 roku odegrał kluczową rolę w kampanii przeciwko Niemieckiej Afryce Zachodniej. Po wcieleniu do służby w Gibraltarze 1 lipca 1914 r. okręt wrócił na wybrzeża Afryki. Dzienniki okrętowe z HMS "DWARF" z okresu pomiędzy lipcem 1914 r., a wrześniem 1923 r. można znaleźć na stronie Naval History Homepage. |
| 11.09.1914 |
Zgodnie z dziennikiem okrętowym: "O godzinie 13.15 bateria nadbrzeżna z Yoss Point (rzeka Kamerun) otworzyła ogień. Nawiązano walkę z baterią i nakazano łodziom trałującym schronić się przy prawej burcie. Wycofano się po otrzymaniu jednego trafienia pod mostkiem. Zakotwiczono na głębokości 3,5 sążnia (ok. 6,4 m) na południe od zatopionych statków [Niemcy zatopili kilka jednostek w kanale u wybrzeży Rugged Pt jako statki blokujące]. Przekazano na pokład HMS "CUMBERLAND" bosmana (PO) Coombera, który został ciężko ranny podczas starcia. Podoficer (Petty Officer 1st Class) Frederick Henry Coomber, numer służbowy 194411 z HMS "DWARF", zmarł z ran 11 września 1914 roku. Miał 32 lata i pochodził z Rusthall w hrabstwie Kent. Podczas tego starcia na uznanie zasłużył Edmund F. L. Jones, Lieutenant RN, wymieniony w rozkazie: 11 września 1914 r., gdy wróg z baterii Yoss nagle otworzył ciężki ogień do HMS "DWARF", raniąc sternika, porucznik Jones przejął ster i samodzielnie nawigował okrętem w wąskim kanale i na płytkiej wodzie, będąc na odsłoniętej pozycji pod ciągłym ostrzałem. Jego postawa wtedy, jak i podczas taranowania przez "NACHTIGAL" zasługuje na najwyższe uznanie. |
| 15.09.1914 | We wrześniu 1914 r. doszło do bezpośredniego starcia z uzbrojonym niemieckim parowcem "NACHTIGAL". Nocą z 15 na 16 września, gdy "DWARF" stał na kotwicy u ujścia rzeki Bimbia, pojawił się niemiecki parowiec "NACHTIGAL", płynąc prosto na brytyjską jednostkę. Mimo ognia z najbliższej odległości, zdołał staranować Dwarfa. Okręty się rozdzieliły i mimo uszkodzeń "DWARF" był w stanie odpowiedzieć ogniem i zniszczyć przeciwnika. Ciekawostką w tej historii jest to, że Niemcy próbowali zaatakować HMS "DWARF" używając improwizowanych torped wytykowych zrobionych z pustych butli gazowych. |
| 01.01.1916 | Odznaczenia dla członka załogi HMS "DWARF": |
| 1918 | W późniejszych latach okręt często stacjonował w rezerwie w Gibraltarze, będąc przywracanym do służby głównie wtedy, gdy potrzebna była jednostka o bardzo płytkim zanurzeniu. |
| 03.12.1925 | Okręt został wycofany ze służby czynnej i przekazany do Dockyard Control. |
| 13.07.1926 | Okręt został sprzedany dla firmy Ward, Pembroke z przeznaczeniem do utylizacji. |
Znani dowódcy (przydziały)
| 31.08.1899 - 31.08.1901 (?) | Lieutenant & Commander Hastings F. Shakespear |
| 31.08.1901 - 13.09.1904 | Lieutenant & Commander William N. England |
| 14.09.1904 - 12.07.1906 (?) | Commander John Harvey |
| 12.07.1906 - 08.0.1909 | Lieutenant & Commander Colin K. MacLean |
| 09.01.1909 - 03.1911 | Lieutenant & Commander George S. Thornley |
| 07.02.1911 - 27.04.1915 | Lieutenant & Commander Frederick E. K. Strong |
| 27.04.1915 - 03.1917 (?) | Commander Walton C. G. Ruxton |
| 08.10.1917 - ? | Lieutenant & Commander Cosmo A. O. Douglas |
| 15.02.1919 - ? | Lieutenant & Commander Arthur M. Y. Dane |
| 06.07.1920 - 13.12.1922 (?) | Lieutenant & Commander Francis C. Platt |
| 21.09.1922 - 09.1924 (?) | Lieutenant & Commander Stephen Phillimore |
| 22.08.1924 - 07.01.1926 | Lieutenant & Commander Henry F. M. Peto |
Galeria |
- Roger Chesneau, Eugene M. Kolesnik, eds. (1979). Conway's All the World's Fighting Ships 1860–1905. Greenwich: Conway Maritime Press.
- Dawid Lyon, Rif Winfield (2004). The Sail & Steam Navy List. All the ships of the Royal Navy 1815 - 1889. Chatham Publishing.
- Rif Winfield (2014). British Warship of the Age of Sail 1817 - 1863. Seaforth Publishing.
- Wikipedia, The Dreadnought Project oraz inne strony internetowe.
Kraj: Wielka Brytania