Kanonierka to historyczna klasa okrętów artyleryjskich średniej lub małej wielkości. Kanonierki przeznaczone były przede wszystkim do ostrzeliwania celów lądowych, przybrzeżnej służby patrolowej i dozorowej, obrony wybrzeża i innych zadań pomocniczych.
W epoce żagli kanonierka była zwykle małym okrętem bez pokładu, niosącym na dziobie jedną armatę gładkolufową lub tylko dwie lub trzy takie armaty. Kanonierka mogła mieć jeden lub dwa maszty lub być napędzana tylko wiosłami, ale najbardziej typowa była wersja jednomasztowa o długości około 15 m (49 stóp). Niektóre typy kanonierek były wyposażone w dwa działa lub na relingach zamontowano kilka dział na lawetach obrotowych.
Mała kanonierka miała zalety: nawet jeśli miała tylko jedną armatę, łódź mogła manewrować na płytkich lub ograniczonych obszarach - takich jak rzeki lub jeziora - gdzie większe okręty mogły pływać tylko z trudem. Działo, które miały takie łodzie, mogło być dość ciężkie; na przykład mieć wagomiar 32-funtowy. Ponieważ takie okręty były tanie i szybkie w budowie, siły morskie preferowały taktykę roju: podczas gdy pojedyncze trafienie z burty fregaty zniszczyłoby kanonierkę, fregata stojąca w obliczu dużej eskadry kanonierek mogła odnieść poważne uszkodzenia, zanim zdążyła zatopić je wszystkie. Na przykład: w bitwie pod Alvøen (1808) podczas wojny kanonierek w latach 1807–1814 pięć duńsko-norweskich kanonierek pokonało samotną fregatę HMS "TARTAR". Kanonierki używane w bitwie pod wyspą Valcour (1776) na jeziorze Champlain podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych były w większości budowane na miejscu, co świadczy o szybkości ich budowy.
Wszystkie marynarki wojenne epoki żagla miały w swoim składzie pewną liczbę kanonierek. Kanonierki były szeroko stosowane na Morzu Bałtyckim pod koniec XVIII wieku, ponieważ dobrze nadawały się na rozległe przybrzeżne szkiery i archipelagi Szwecji, Finlandii i Rosji. W szczególności rywalizacja między Szwecją a Rosją doprowadziła do intensywnej ekspansji i rozwoju nowych typów kanonierek. Oba kraje starły się podczas wojny rosyjsko-szwedzkiej w latach 1788–90, konfliktu, którego kulminacją była wielka bitwa pod Svensksund w 1790 r., w której wzięło udział ponad 30 000 ludzi i setki kanonierek, galer i innych łodzi wiosłowych. Większość z nich to okręty opracowane od lat 70-tych XVIII wieku przez architekta marynarki wojennej Fredrika Henrika af Chapmana dla szwedzkiej Floty Archipelagu. Projekty, kopiowane i udoskonalane przez rywalizujące marynarki wojenne, duńską i rosyjską, rozprzestrzeniły się na Morze Śródziemne i Morze Czarne.
Najczęściej występowały dwa warianty: większy 20-metrowy "slup armatni" (ze szwedzkiego "kanonslup") z dwoma działami 24-funtowymi, jednym na rufie i jednym na dziobie oraz mniejszy 15-metrowy "jol armatni" (szw. "kanonjolle") z pojedynczym 24-funtowym działem. Wiele flot bałtyckich utrzymywało kanonierki w służbie aż do drugiej połowy XIX wieku. Brytyjskie okręty walczyły z większymi 22-metrowymi rosyjskimi kanonierkami u wybrzeży Turku w południowo-wschodniej Finlandii w 1854 roku podczas wojny krymskiej . Rosyjskie okręty wyróżniały się tym, że były ostatnimi wiosłowymi okrętami wojennymi w historii, które strzelały ze swoich dział w czasie działań wojennych.
Kanonierki odegrały kluczową rolę w planie Napoleona Bonaparte dotyczącym inwazji na Anglię w 1804 roku. Dania-Norwegia używała ich intensywnie podczas wojny kanonierek. W latach 1803-1812 Marynarka Wojenna Stanów Zjednoczonych prowadziła politykę oparcia swojej floty na przybrzeżnych kanonierkach, eksperymentując z różnymi projektami. Prezydent Thomas Jefferson (urzędujący: 1801–1809) i jego Partia Demokratyczno-Republikańska sprzeciwiali się silnej marynarce wojennej, uważając kanonierki za odpowiednie do obrony głównych portów Stanów Zjednoczonych. Okazały się jednak bezużyteczne przeciwko brytyjskiej blokadzie podczas wojny 1812 roku.
Wraz z wprowadzeniem napędu parowego na początku XIX wieku, marynarki wojenne różnych krajów zbudowały znaczną liczbę małych okrętów wojennych napędzanych bocznymi kołami łopatkowymi, a później śrubami. Początkowo jednostki te zachowywały pełne takielunki żaglowe i wykorzystywały silniki parowe do napędu pomocniczego. Wielka Brytania zbudowała dużą liczbę drewnianych kanonierek śrubowych w latach pięćdziesiątych XIX wieku, z których część brała udział w wojnie krymskiej (1853–1856), drugiej wojnie opiumowej (1856–1860) i buncie indyjskim (1857–1859). Wymagania dotyczące kanonierek w wojnie krymskiej zostały sformułowane w 1854 r., aby umożliwić Królewskiej Marynarce Wojennej bombardowanie obiektów nabrzeżnych na Bałtyku. Pierwszymi okrętami zbudowanymi przez Królewską Marynarkę Wojenną, które spełniały to wymaganie, były okręty typu "ARROW". Następnie w połowie 1854 roku Królewska Marynarka Wojenna zamówiła sześć kanonierek typu "GLEANER", a później w tym roku zamówienie na 20 kanonierek typu "DAPPER". W maju 1855 roku Królewska Marynarka Wojenna wysłała sześć kanonierek typu "DAPPER" na Morze Azowskie, gdzie wielokrotnie napadały i niszczyły cele wokół wybrzeża. W czerwcu 1855 roku Królewska Marynarka Wojenna ponownie wkroczyła na Bałtyk z łącznie 18 kanonierkami jako część większej floty. Kanonierki atakowały różne obiekty przybrzeżne, działając obok większych brytyjskich okrętów wojennych, z których czerpały zapasy, takie jak węgiel. Brytyjczycy dzielili swoje kanonierki na wiele rodzajów, np. "gunbrigs" - kanonierki o takielunku brygu (chociaż niektórzy tłumaczą to absolutnie błędnie na brygi artyleryjskie), "gunboats" - małe kanonierki, "gunvessels" - duże kanonierki. Określenie "gunvessel miało podkreślać, że były to stosunkowo spore okręty o silnym uzbrojeniu artyleryjskim, w przeciwieństwie do wywodzących się z wojny krymskiej "gunboats", których zadaniem było podejść jak najbliżej brzegów nieprzyjaciela w każdych warunkach, więc kładziono w nich nacisk na minimalizację zanurzenia. Tym niemniej w języku polskim jedne i drugie to kanonierki.
Kanonierki przeżyły odrodzenie podczas wojny secesyjnej (1861–1865). Siły Unii i Konfederacji szybko przekształciły istniejące statki przewożące pasażerów w uzbrojone parowce bocznokołowe. Później do walki dołączyły niektóre specjalnie zbudowane okręty, takie jak USS "MIAMI". Często montowano 12 lub więcej dział, czasem dość dużego kalibru i zwykle dodawano trochę opancerzenia. W tym samym czasie brytyjskie kanonierki z okresu wojny krymskiej zaczynały się zużywać, więc zarządzono nową serię zamówień. Konstrukcja zmieniła się z czysto drewnianego kadłuba na kompozyt żelazno-drewniany.
Pod koniec XIX i na początku XX wieku "kanonierka" była powszechną klasą mniejszych okrętów wojennych. Można je podzielić, od najmniejszych do największych, na kanonierki rzeczne, monitory rzeczne, kanonierki do obrony wybrzeża (takie jak SMS "PANTHER") i pełnoprawne monitory bombardowań przybrzeżnych. W latach 70-tych i 80-tych XIX wieku Wielka Brytania zaczęła budować tak zwane kanonierki płaskodenne (lub Rendela) do obrony wybrzeża. W latach 80-tych i 90-tych XIX wieku budowano też osobną podklasę kanonierek torpedowych, które były szybsze i oprócz dział, uzbrojone w kilka wyrzutni torped. W Marynarce Wojennej Stanów Zjednoczonych okręty te miały symbol klasyfikacyjny kadłuba "PG", co doprowadziło do określenia ich jako "kanonierki patrolowe". Zwykle wypierały poniżej 2000 ton angielskich (2032 ton), miały około 200 stóp (61 m) długości, 10–15 stóp (3,0–4,6 m) zanurzenia, a czasem znacznie mniej i były wyposażone w kilka dział kalibru do 5–6 cali (130–150 mm). Ważną ich cechą była zdolność operowania na rzekach, umożliwiająca im dotarcie do celów w głębi lądu w sposób, który nie był możliwy w inny sposób przed rozwojem samolotów. W tym okresie potęgi morskie używały kanonierek do akcji policyjnych w koloniach lub w słabszych krajach, na przykład w Chinach (np. Jangcy Patrol). Ta kategoria kanonierek zainspirowała termin "dyplomacja kanonierek".
W Wielkiej Brytanii reformy admirała Fishera w XX wieku przyniosły pozbycie się większości floty kanonierek. Garstka pozostała w służbie w różnych rolach na początku I wojny światowej w 1914 roku. Ostatnimi w czynnej służbie były dwie jednostki z drugiego typu "BRAMBLE", które przetrwały do 1926 r., prowadząc patrole rzeczne w Afryce Zachodniej. Jednak w okolicznościach I wojny światowej (1914–1918) Królewska Marynarka Wojenna została ponownie wyposażona w małe kanonierki o wyporności 625 ton i płytkim zanurzeniu (12 okrętów typu "INSECT") o prędkości wystarczającej do operowania w szybko płynących rzekach i ze stosunkowo ciężkim uzbrojeniem. W czasie wojny i w okresie powojennym były one rozmieszczone w Rumunii nad Dunajem, w Mezopotamii nad Eufratem i Tygrysem, w północnej Rosji nad Dźwiną Północną oraz w Chinach nad Jangcy. W Chinach, w warunkach anarchii i wojny, broniły brytyjskich interesów aż do II wojny światowej. Inne mocarstwa zachodnie działały podobnie. Po I wojnie światowej, kanonierki traciły na znaczeniu, wypierane przez okręty bardziej uniwersalnych klas, jak niszczyciel oraz bardziej potrzebne okręty eskortowe. Pod koniec lat trzydziestych XX wieku budowano jednak większe kanonierki na Daleki Wschód. Niektóre dotarły tam o własnych siłach, inne zostały przetransportowane w sekcjach i ponownie zmontowane w Szanghaju.
W trakcie II wojny światowej większość brytyjskich kanonierek stacjonowała początkowo w Azji Wschodniej. Kiedy wybuchła wojna z Japonią, wiele z tych okrętów wycofało się na Ocean Indyjski. Inne zostały przekazane Marynarce Wojennej Republiki Chińskiej (takie jak HMS "SANDPIPER", który został przemianowany na "YING HAO"), a niektóre zostały schwytane przez Japończyków. Niektóre zostały później przeniesione na teatr śródziemnomorski i wspierały operacje lądowe podczas kampanii w Afryce Północnej, a także w niektórych częściach Europy Południowej. Pod koniec 1941 roku kanonierki patrolowe floty USA w Chinach zostały wycofane na Filipiny lub zatopione. Po klęsce Stanów Zjednoczonych na Filipinach większość pozostałych jednostek została zatopiona. Jednak USS "ASHEVILLE" przetrwał do zatonięcia w bitwie o Jawę w 1942 roku.
W latach trzydziestych radziecka marynarka wojenna zaczęła opracowywać małe opancerzone kanonierki rzeczne lub "czołgi rzeczne": okręty o wyporności od 26 do 48 ton, na których montowano wieżyczki czołgów. Z załogami liczącymi od 10 do 20 osób te okręty miały wyporność od 26 do 48 ton, miały pancerz o grubości 4–14 mm i długość od 23 do 25 metrów. Brały udział w akcjach na Morzu Bałtyckim i Czarnym w latach 1941-1945.
Ostatecznie klasa ta zanikła po II wojnie światowej. Jednak w niektórych publikacjach można spotkać się z opiniami, że do kanonierek można zaliczyć również amerykańskie jednostki rzeczne z okresu wojny w Wietnamie, w tym "PATROL BOATS RIVER" (PBR), zbudowane z włókna szklanego, "PATROL CRAFT FAST" (PCF), powszechnie znany jako Swift Boats, zbudowane z aluminium oraz szturmowe łodzie patrolowe wsparcia (ASPB) zbudowane ze stali. US Coast Guard 82-stopowe kutry typu "POINT" uzupełniały te okręty US Navy. ASPB były powszechnie nazywane łodziami "Alpha" i ze względu na ich całkowicie stalową konstrukcję wykonywały głównie zadania usuwania min wzdłuż dróg wodnych. ASPB były jedynymi jednostkami rzecznymi Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych zaprojektowanymi i zbudowanymi specjalnie na potrzeby wojny w Wietnamie. Wszystkie te okręty zostały przydzielone do "Brownwater Navy" Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych.
