 HMS "CAPTAIN" konstrukcyjnie był podobny do HMS "MONARCH", jednakże zmodyfikowany po doświadczeniach ze swoim poprzednikiem. Zmiany dotyczyły głównie rozmieszczenia uzbrojenia, poprawione zostały również właściwości morskie. Okręt został zaprojektowany przez konstruktorów ze stoczni Lairds, według wskazówek Captain'a Cowper'a Phipps'a Coles'a. Jednakże błędy popełnione podczas konstruowania i budowy okręty spowodowały tragiczne w skutkach problemy ze stabilnością. |
 Kraj: Wielka Brytaniaklasa: masztowy pancernik wieżowy (masztowy pancerny okręt wieżowy) |
|
Specyfikacja |
| Nazwa okrętu | Stocznia | Położenie stępki | Wodowanie | Ukończenie budowy | Los okrętu |
| CAPTAIN |
Lairds, Birkenhead | 30.01.1867 | 27.03.1869 | ?.01.1870 | Zatonął w wyniku wywrócenia się 07.09.1870 r. w okolicy Cape Finisterre. |
Dane taktyczno-techniczne |
Wymiary:
| Wyporność maksymalna | 7767 ts |
| Wyporność projektowa | 6950 ts |
| Tonaż | 4272 bm |
| Długość między pionami | 97,54 m (320 ft 0 in) |
| Szerokość | 16,23 m (53 ft 3 in) |
| Głębokość | 7,57 m (24 ft 10 in) |
| Zanurzenie | 7,77 m (25 ft 6 in) |
Napęd:
| Maszyny | Dwie 2-cylindrowe, poziome maszyny parowe z powrotnymi korbowodami pojedynczego rozprężania, 8 kotłów typu kufrowego, 2 śruby |
| Ożaglowanie | Ożaglowanie typu pełnorejowego o powierzchni 2445 m² (26 322 sq ft), maksymalna powierzchnia 3529 m² (37 990 sq ft), 3 maszty |
| Moc nominalna | 900 nhp |
| Moc indykowana | 5400 ihp |
| Prędkość (maszyna parowa) | 14,25 węzła |
| Prędkość (żagle) | 13 węzłów |
| Paliwo | 600 ts węgla |
| Zasięg | brak danych |
Opancerzenie:
| Burty | 203 mm - 102 mm (8 in - 4 in) |
| Wieże działowe | 254 mm - 229 mm (10 in - 9 in) |
| Stanowisko dowodzenia | 178 mm (7 in) |
Uzbrojenie:
| Początkowe | 4 działa 305 mm (12 in) (25-ton) MLR (2x2); 2 działa 178 mm (7 in) (6,5-ton) MLR |
Ludzie:
| Załoga | 500 oficerów i marynarzy |
Projekt |
Podobnie do swego poprzednika HMS "CAPTAIN" stanowił rezultat zaciekłych sporów kompetencyjnych w administracji i ministerstwie marynarki Wielkiej Brytanii. W końcu jednak mimo sprzeciwów fachowców pod wpływem presji opinii publicznej budowa została zatwierdzona. Budowę powierzono stoczni Lairds, jednak nad projektem czuwali projektanci z Admiralicji.
Historia HMS "CAPTAIN" sięga Wojny Krymskiej w 1855 r. i doświadczeń jakie wyniósł z niej brytyjski oficer, Captain Cowper Phipps Coles. W trakcie tej wojny Coles, wraz z grupą marynarzy skonstruował platformę, na której umieścił obrotową wieżę z działami. platforma zamontowana na małej łodzi "LADY NANCY', ostrzeliwała rosyjskie miasto Taganrogu nad Morzem Czarnym. "LADY NANCY" okazała się "wielkim sukcesem" i Coles opatentował wieżyczkę obrotową po wojnie. Admiralicja zamówiła prototyp w 1859 r. i nakazała zamontować wieżę na pływającej baterii HMS "TRUSTY". W 1861 r. obyły się testy i badania.
Próby z HMS "TRUSTY" zaimponowały Admiralicji i zdecydowano się zamontować wieże projektu Coles'a na okręcie obrony wybrzeża HMS "PRINCE ALBERT", oraz na przebudowanym z tradycyjnego żaglowego okrętu liniowego okręcie obrony wybrzeża HMS "ROYAL SOVEREIGN". Na obu okrętach zamontowano po 4 wieże, z tym, że na HMS "ROYAL SOVEREIGN" jedna z nich była podwójna. Oba okręty miały płaskie pokłady z niewysoką wolną burtą oraz wyłącznie szczątkowe ożaglowanie, mogły więc prowadzić działania wyłącznie w niewielkiej odległości od portu. Admiralicja była zadowolona z wyników testów, jednak potrzebowała oceanicznych pancerników do ochrony rozległego imperium brytyjskiego. Nieszczęśliwie dla Coles'a, technologia silników parowych nie dorównała jego awangardowym i względnie nowoczesnym wieżom, więc okręty oceaniczne musiały dodatkowo być wyposażane w maszty i żagle. A to komplikowało i utrudniało prowadzenie ognia.
Na początku 1863 r. Admiralicja pozwoliła Coles'owi na pracę z Nathaniel'em Barnaby, szefem sztabu Departamentu Konstrukcji Marynarki. Mieli wspólnie zaprojektować okręt wyposażony w dwie wieże oraz ożaglowanie pełnorejowe na trzech trójpodporowych masztach jednak w czerwcu 1863 roku Admiralicja zawiesiła pracę do czasu zakończenia testów z HMS "ROYAL SOVEREIGN".
W 1864 r. Coles'owi pozwolono rozpocząć kolejny projekt: okręt wyposażony w jedną wieżę działową i w ożaglowanie pełnorejowe na trzech masztach. W projekcie wspomagał go Joseph Scullard, Główny Kreślarz Portsmouth Dockyard. W następnym roku komitet ustanowiony przy Admiralicji który miał za zadanie przestudiowanie nowego projektu stwierdził, że podczas gdy wieża powinna zostać przyjęta, to jednowieżowy okręt zaprojektowany przez Coles'a miał niewystarczające kąty ognia. Komisja zaproponowała zmodyfikowany projekt z dwoma wieżami. Propozycja komisji została zaakceptowana przez Admiralicję, a budowany okręt otrzymał nazwę HMS "MONARCH".
Coles był oszołomiony decyzją Admiralicji i krytykował projekt HMS "MONARCH". Rozpoczął silną kampanię przeciwko projektowi, krytykując Roberta Spencer'a Robinsona, głównego Kontrolera Marynarki, jak również innych członków komisji Admiralicji. Jego protesty dotyczyły również tego, iż z początkiem 1866 r. kończył się jego kontrakt jako konsultanta Admiralicji. Pod koniec stycznia jego protesty odniosły skutek - został ponownie zatrudniony od 1 marca 1866 r. Ponadto Coles lobbował prasę oraz Parlament, co zaowocowało tym, iż Admiralicja w końcu pozwoliła mu zbudować dwu-wieżowy okręt jego projektu. Tak powstał HMS "CAPTAIN".
W maju 1866 roku, Coles poinformował Admiralicję o wyborze stoczni Laird Brothers Merseyside na budowniczego okrętów. Stocznia Laird Merseyside już zbudowana kilka udanych pancerników i chętnie przyjęła wyzwanie budowy statku wg. specyfikacji Coles'a. Projekt zakładał zbudowanie okrętu z niską wolną burtą, jedynie 2,59 m (8,5 ft). Jednak zarówno Kontroler Marynarki wiceadmirał Sir Robert Spencer Robinson jak i Główny Konstruktor Edward James Reed mieli poważne obawy. Robinson zauważył, że niska wolna burta może spowodować zalewanie pokładu głównego, a Reed skrytykował projekt w 1866, za zbyt wysoki środek ciężkości. Reed zauważył iż zbyt wysoka wysokość metacentryczna będzie sprawiać poważne problemy zwłaszcza podczas używania przez okręt żagli. Kiedy projekt zbliżał się do końca, Pierwszy Lord Admiralicji, Sir John Pakington napisał w dniu 23 lipca 1866 r. do Coles'a zatwierdzając budowę statku, ale stwierdzając, że odpowiedzialność za niewykonanie będzie leżeć wyłącznie na Coles'ie i na budowniczych okrętu.
Niewystarczający nadzór podczas budowy, częściowo ze względu na przewlekłą chorobę Coles'a spowodował iż wyporność zwiększyła się o 735 ton. Zanurzenie zwiększyło się o 0,56 m (22 in.) względem planowanego co spowodowało iż wysokość wolnej burty zmniejszyła się do 1,98 m (6,5 ft). Wysokość metacentryczna również zwiększyła się o około 0,25 m (10 in.). Reed sygnalizował problemy z niską wolną burtą i wyższym niż planowano położeniem środka ciężkości, jednak jego zarzuty zostały oddalone po odbyciu przez HMS "CAPTAIN" prób morskich.
Po oddaniu do służby w kwietniu 1870 okręt zdawał się spełniać wszystkie obietnice składane przez Coles'a, co spowodowało iż zyskał wielu zwolenników. W kolejnych miesiącach odbył rejsy m.in. do Gibraltaru i Hiszpanii, nie zdradzając większych problemów podczas eksploatacji, górując na HMS "MONARCH" w zakresie manewrowości i dzielności morskiej.
Konstrukcja |
Kadłub
Wyporność maksymalna wynosiła 7767 ts. Długość między pionami wynosiła 97,54 m (320 ft 0 in), szerokość 16,23 m (53 ft 3 in), natomiast zanurzenie 7,77 m (25 ft 6 in). Kadłub był zaprojektowany aby uzyskać możliwie jak najlepszą dzielność morską przy jednoczesnym zachowaniu kątów ostrzału dla dwóch wież działowych. Aby ułatwić prowadzenie ognia przez wieże działowe liny ożaglowania zamocowano do specjalnie skonstruowanego pokładu nadbudówkowego, powyżej wież działowych. To, jak również trójpodporowe omasztowanie pozwalało na znaczne zwiększenie kątów ognia wież działowych. Jako parowiec sprawował się na morzu bardzo dobrze. Podwójne śruby zapewniały okrętowi dobrą manewrowość - była to zresztą jedna z najpoważniejszych wad jakie zarzucano HMS "MONARCH". Był wyposażony w parowe urządzenia sterowe i kabestany. Był również wyposażony w ster balansowy. Początkowo projekt przewidywał wyporność 6950 ts z wolną burtą o wysokości 2,59 m (8,5 ft). Jednakże błędy konstrukcyjne, brak zachowania dyscypliny budowlanej i użycie niewłaściwych materiałów spowodowały, iż okręt miał o 735 ts więcej wyporności a jego wolna burta zmniejszyła się do 1,98 m (6,5 ft). Błędy popełnione podczas budowy okrętu spowodowały również problemy ze stabilnością.
Uzbrojenie
Uzbrojenie składało się z 4 dział 305 mm (12 in) MLR umieszczonych w wieżach działowych po dwa oraz 2 dział 178 mm (7 in) MLR. Działa 178 mm były umieszczone na dziobie i na rufie, na nieosłoniętych pancerzem stanowiskach. Wieże działowe zawierające po dwa działa 305 mm (12 in) MLR były umieszczone po obu stronach komina, znacznie niżej (o jeden pokład) i w dalszej odległości od siebie niż w przypadku HMS "MONARCH" . Były ochraniane przez pancerz o grubości 254 mm (10 in) od frontu i 229 mm (9 in) na bokach.
Opancerzenie
Burtowy pas pancerny miał grubość na wysokości wież działowych 203 mm (8 in), na śródokręciu 178 mm (7 in) natomiast w kierunku dziobu i rufy zmniejszał się do 102 mm (4 in).
Napęd
HMS "CAPTAIN" został wyposażony w dwie 2-cylindrowe, poziome maszyny parowe z powrotnymi korbowodami pojedynczego rozprężania oraz 8 kotłów typu kufrowego. Średnica cylindrów wynosiła 2,04 m (80,25 in) natomiast skok tłoków 0,99 m (39 in). Osiem kotłów typu kufrowego zapewniało parę o ciśnieniu 29,75 psi. Maszyna parowa o mocy 5400 ihp zapewniała HMS "CAPTAIN" prędkość 14,25 węzła przy wykorzystaniu wyłącznie maszyny parowej. Okręt posiadał ożaglowanie typu pełnorejowego o powierzchni 2445 m² (26 322 sq ft). Maksymalna powierzchnia ożaglowania mogła wynosić 3529 m² (37 990 sq ft).
Służba |
| 11.1866 | Zatwierdzenie okrętu do budowy. |
| 30.01.1867 | Położenie stępki. Okręt otrzymuje numer stoczniowy 346. |
| 27.03.1869 | Wodowanie. |
| 01.1870 | Ukończenie budowy. Koszt wyniósł 335 518 funtów. |
| 30.04.1870 | Okręt zostaje przyjęty do służby. |
| 07.1870 | Okręt udaje się do Vigo, Hiszpania. |
| 08.1870 | Okręt udaje się do Gibraltaru. |
| 07.09.1870 | W godzinach popołudniowych 06.09.1870 r. HMS "CAPTAIN" wraz z 11 okrętami Channel Fleet żeglował w okolicach przylądka Finisterre. Okręt rozwijał 9,5 węzła płynąc pod żaglami przy wietrze o sile 6, stopniowo zwiększającej się przez cały dzień. Głównodowodzący zszedł na pokład aby ocenić efektywność ożaglowania, podczas jego obecności prędkość oscylowała w granicach 11 - 13 węzłów. Wraz z nadejściem nocy siła wiatru wzmogła się i fale zaczęły zalewać pokład. Podjęto decyzję o zdjęciu części ożaglowania i ustawienia się dziobem ostrzej do wiatru. Wraz z upływem czasu po raz kolejny zdecydowano o redukcji rozwiniętych żagli w związku z ciągłym pogarszaniem się pogody.
Krótko po północy, zaraz po zmianie wacht nastąpiła nagła zmiana kierunku wiatru, która spowodowała iż okręt nagle nabrał 18-stopniowego przechyłu na prawą burtę. Natychmiastowo wydany rozkaz z zwolnieniu lin podtrzymujących żagle oraz ustawieniem ich do wiatru nie miał już niestety szans na poprawę sytuacji, a nawet nie został wykonany z braku czasu. Zanim rozkaz został wykonany, przechył okrętu pogłębił się i HMS "CAPTAIN" przewrócił się do góry dnem. Zginęło 472 spośród 490 oficerów i marynarzy, w tym Captain Cowper Phipps Coles. Pierwszy Lord Admiralicji, Hugh Childers oraz podsekretarz stanu ds. wojny, Thomas Baring stracili swoich synów w tej katastrofie. Uratowało się jedynie 18 rozbitków. Późniejsze dochodzenie na utracie HMS "CAPTAIN", w formie sąd wojennego pod przewodnictwem Sir James'a Hope, odbyło się na pokładzie HMS "DUKE OF WELLINGTON", w porcie Portsmouth. Admiralicja zdecydowała się podejść naukowo do sprawy więc powołała wybitnych inżynierów: Williama Thomsona (później Lorda Kelvina) i Williama Johna Macquorna Rankine'a. Stwierdzili oni, iż przy przechyle 14 stopni (krawędź pokładu dotykała wtedy powierzchni wody), moment prostujący miał jedynie wartość 410 ton (1,2 MNm). HMS "MONARCH", który był również na morzu podczas katastrofy, miał przy takim samym przechyle moment prostujący o wartości 6500 ton (20 MNm). Dla HMS "CAPTAIN" maksymalny moment prostujący występował już przy 21 stopniach, stopniowo zmniejszając się do 0 przy przechyle sięgającym 54,5 stopnia. Dla HMS "MONARCH"maksymalny moment prostujący występował dopiero przy 40 stopniach. Dane te uzyskano podczas prób przechyłowych przeprowadzonych w Portsmouth 29.07.1870, niestety nie zostały jeszcze opublikowane przed feralnym dniem katastrofy. Sąd we wnioskach końcowych stwierdził: "HMS "CAPTAIN" został wybudowany w hołdzie opinii publicznej wyrażonej w parlamencie i za pośrednictwem innych kanałów, w opozycji do poglądów i opinii Głównego Kontrolera Marynarki i jego wydziału". Ku pamięci tragicznie poległych marynarzy ufundowano dwie płyty pamiątkowe, jedną w katedrze St. Paul, Westminster Abbey w Londynie oraz w kościele St. Anne w Portsmouth. |
ZNANI DOWÓDCY (PRZYDZIAŁY)
| 30.04.1870 - 07.09.1870 | Captain Hugh Talbot Burgoyne, aż do katastrofy i zatonięcia okrętu. |
Galeria |
- Roger Chesneau, Eugene M. Kolesnik, eds. (1979). Conway's All the World's Fighting Ships 1860–1905. Greenwich: Conway Maritime Press.
- Dawid Lyon, Rif Winfield (2004). The Sail & Steam Navy List. All the ships of the Royal Navy 1815 - 1889. Chatham Publishing.
- Rif Winfield (2014). British Warship of the Age of Sail 1817 - 1863. Seaforth Publishing.
- Wikipedia, The Dreadnought Project oraz inne strony internetowe.
