Pathfinder (1904)

Okręt został storpedowany i zatopiony przez niemiecki okręt podwodny "U-21" (dowódca Kapitänleutnant Otto Hersing) na Morzu Północnym, nieopodal St. Abbs Head, Berwickshire, Szkocja.

Na początku września 1914 r. Otto Hersing, dowódca "U-21", wyruszył do Firth of Forth, głównej bazy Royal Navy w Rosyth. Wiadomo, że Hersing przeniknął przez Firth of Forth aż do baterii Carlingnose poniżej mostu Forth. W pewnym momencie z Carlingnose zauważono peryskop i bateria otworzyła ogień, ale bez powodzenia. Nocą Hersing wycofał się z Forth, patrolując wybrzeże na południe od Isle of May. Rankiem 5 września zaobserwował HMS "PATHFINDER" na kursie SSE, a następnie okręty 8. Destroyer Flotilla. Tuż po południu niszczyciele zmieniły kurs na Isle of May, podczas gdy "PATHFINDER" udał się w kierunku Firth of Forth, gdyż kończyło mu się paliwo. Wkrótce potem Hersing zauważył przez peryskop krążownik w drodze powrotnej i zdecydował się na atak. "PATHFINDER", płynąc samotnie z prędkością zaledwie 5 węzłów w celu oszczędności paliwa, stał się łatwym celem dla U-boota.

O godzinie 15.43 r. "U-21" wystrzelił jedną torpedę typu G z odległości 2000 metrów. O 15.45 oficer wachtowy, Lieutenant-Commander Favell zauważył ślad torowy torpedy kierujący się w stronę dziobu na prawą burtę. Natychmiast nakazano wykonanie uniku, jednak jak już wspomniano okręt poruszał się z prędkością zaledwie pięciu węzłów, co spowodowało, że manewr uniku nie został wykonany na czas i torpeda uderzyła na wysokości mostka. Detonacja torpedy najwyraźniej spowodowała zapłon kordytu w dziobowym magazynie, co spowodowało drugą, bardziej masywną eksplozję w przedniej części jednostki. Skutkiem tego było oderwanie dziobu, zniszczenie dziobowej nadbudówki wraz z pomostem oraz przewrócenie fokmasztu i pierwszego komina, które spadły za burtę. Choć potężna eksplozja sama w sobie wystarczyłaby do zwrócenia uwagi na morzu i lądzie, dowódca okrętu wydał rozkaz oddania strzału z rufowego działa, aby wezwać pomoc. Niestety, strzał ten przyczynił się do zwiększenia strat. Z nieznanej przyczyny (niewykryta wada lub uszkodzenie) działo zostało wyrwane siłą odrzutu z podstawy i wraz z obsługą zmiecione za burtę. Zerwany na dwie części "PATHFINDER" natychmiast zaczął tonąć, ciągnąc za sobą większość swojej załogi i zostawiając masę dymu na miejscu tragedii. Okręt zatonął tak szybko, że nie było czasu na użycie łodzi ratunkowych. W rzeczywistości szczątki żurawia i liny wciąż można zobaczyć na wraku, co dowodzi szybkości, z jaką okręt zatonął. 

Na szczęście dla ocalałych, na miejsce tragedii wkrótce dotarły trawlery rybackie, a następnie niszczyciele "STAG" i "EXPRESS". Ratownicy zastali przerażający widok: szczątki okrętu pływające po mazistej wodzie, ciała i ich fragmenty. Wśród nich dryfowali nieliczni ocaleli, których natychmiast wyciągnięto z wody. Liczba ocalonych pozostaje nie do końca jasna. Londyński "Times" w numerze z 6 września 1914 r. podał, że uratowano 58 członków załogi, z czego 4 później zmarło. Jednakże, bardziej wiarygodna wydaje się informacja o 18 ocalonych, w tym dowódcy okrętu. Również i tu pojawiają się rozbieżności, gdyż niektóre źródła mówią o 4 zmarłych wśród 18 ocalonych, a inne o 4 ocalonych, którzy zmarli później, co dawałoby 14 ocalałych. Dokładne ustalenie liczby ofiar utrudnia brak wiedzy o dokładnej liczbie osób na pokładzie krążownika w dniu tragedii. Najczęściej podawana liczba to 268 członków załogi i 2 osoby cywilne z obsługi kantyna okrętowej.

Oprócz żywych ocalonych, z morza wyłowiono ciała wielu członków załogi krążownika. Spoczęły one na szkockich cmentarzach. Ciekawostką jest, że grób jednego z niezidentyfikowanych poległych znajduje się w miejscu, z którego roztacza się widok na miejsce zatonięcia okrętu. Wrak okrętu, a dokładniej jego główna część obejmująca śródokręcie i rufę, spoczywa na głębokości 60-68 metrów poniżej lustra wody, na pozycji 56°07'N 02°10'W. W odległości dwóch mil morskich na północ leży oderwany dziób. Nadbudówka z pomostem została zredukowana do poskręcanego metalu. Brakuje nie tylko pierwszego komina i fokmasztu, ale również pozostałych dwóch kominów i grotmasztu, które leżą przewrócone nieopodal kadłuba. Mimo tych zniszczeń, wrak jest w stosunkowo dobrym stanie. Zachowało się ustawione na pokładzie uzbrojenie, płetwa steru i śruby. Na pokładzie rozrzucona jest też duża ilość amunicji - pocisków i ładunków miotających. Wrak jest wprawdzie porośnięty organizmami morskimi i zaczepionymi sieciami rybackimi, ale jak na tak długi czas spoczynku na dnie morza, zachował się zaskakująco dobrze.

Choć Admiralicja znała prawdziwą przyczynę zatopienia krążownika, początkowo podawano do wiadomości publicznej, że okręt zatonął na minach. Informację o ataku U-boota podał jako pierwszy dziennik "The Scotsman", opierając się na relacji świadka. Błędnie jednak doniósł o dwóch napastnikach, z których jeden miał zostać zatopiony przez HMS "PATHFINDER" w ostatniej walce. Krążyły również bardziej fantastyczne pogłoski, jakoby sprawcą był uzbrojony w wyrzutnie torped niemiecki trawler pływający pod brytyjską banderą. Tego typu "sensacyjne doniesienia" nie były rzadkością na początku wojny.

W momencie rozpoczęcia I wojny światowej okręt pełnił rolę przewodnika flotylli w 9. Destroyer Flotilla w Nore. Flotylla patrolowała północną część wschodniego wybrzeża, pomiędzy Firth of Forth i Tyne. 15 grudnia 1914 r. bazował w Hartlepool wraz z HMS "FORWARD", czterema niszczycielami z 9. Destroyer Flotilla (HMS "DOON", HMS "WAVENEY", HMS "MOY" i HMS "TEST") oraz okrętem podwodnym HMS "C 9". 16 grudnia niszczyciele wypłynęły na morze o 5.30 rano bez ochrony krążowników, gdyż te ostatnie nie mogły opuścić portu z powodu przypływu. O 8 rano flotylla spostrzegła niemieckie krążowniki liniowe "SEYDLITZ" i "MOLTKE" oraz krążownik pancerny "BLÜCHER", zamierzające ostrzelać Hartlepool. Niemieckie okręty szybko przepędziły brytyjskie niszczyciele i otworzyły ogień w kierunku dwóch baterii nabrzeżnych w których znajdowały się trzy 6-calowe działa. Po uciszeniu baterii zbombardowały wejście do portu i samo nabrzeże.