Polyphemus (1881)

HMS "POLYPHEMUS" był to eksperymentalny okręt będący hybrydą torpedowca i okrętu taranowego. W Royal Navy zaliczano go do klasy "torpedo ram" (tłumaczonej na język polski jako torpedowiec taranowy). Był jedyną brytyjską jednostką tej klasy i jedną z niewielu na świecie. Był jednym z najbardziej znanych brytyjskich okrętów epoki wiktoriańskiej.

Kraj: Wielka Brytania klasa: torpedowiec, okręt torpedowy, taranowiec, torpedowiec taranowy	Specyfikacja Dane taktyczno-techniczne Projekt Konstrukcja Służba Galeria

Specyfikacja

Dane taktyczno-techniczne

Wymiary:

Wyporność	2640 ts
Długość między pionami	73,15 m (240 ft 0 in)
Szerokość	12,19 m (40 ft 0 in)
Zanurzenie średnie	6,25 m (20 ft 6 in)

Napęd:

Maszyny	Dwie 2-cylindrowe poziome maszyny parowe z normalnie prowadzonymi korbowodami firmy Humphrys, Tennant & Co., 10 kotłów lokomotywowych, 2 śruby
Moc indykowana	5520 ihp (w trybie forsownym: 7000 ihp)
Prędkość	17,85 węzła (w trybie forsownym: 18 węzłów)
Paliwo	200 ton węgla (maksymalnie 300 ton)
Zasięg	3400 mil morskich przy prędkości 10 węzłów

Opancerzenie:

Pokład pancerny	76 mm (3 in)
Stanowisko dowodzenia	203 mm (8 in)

Uzbrojenie:

Początkowe	6 kartaczownic (mitraliez) 25 mm (1 in) Nordenfelt, 5 wyrzutni torped 356 mm (14 in)
Modernizacja	6 dział 57 mm (2,24 in) 6-funtowych (6 pdr) Hotchkiss QF, 5 wyrzutni torped 356 mm (14 in)

Ludzie:

Załoga

146 oficerów i marynarzy

Projekt

"POLYPHEMUS”, będący całkowicie odmienną koncepcją od innego prototypowego torpedowca HMS "LIGHTNING”, powstał dzięki jednemu z najbardziej uzdolnionych i nowatorskich projektantów okrętów epoki, Nathanielowi Barnaby'emu. Barnaby uważał taran za ważną broń i sam był zwolennikiem budowania okrętów w nie wyposażonych, ale był także jednym z prekursorów użycia torped i budowania wyspecjalizowanych okrętów przeznaczonych do wykonywania ataków torpedowych.

W 1872 Barnaby zaprojektował, wspólnie z W. J. Dunnem, szybki okręt o kadłubie w kształcie cygara, z grubo opancerzonym pokładem i uzbrojony w pięć podwodnych wyrzutni torpedowych z zapasem 40 torped. Nad powierzchnię wody wystawała tylko górna część pokładu, na którym postawiono lekkie nadbudówki i mostek nawigacyjny. Nadbudówki miały też służyć jako łodzie ratunkowe w razie zatopienia okrętu. Konstrukcyjnie okręt zbliżony był do krążownika pancernopokładowego, a niska wolna burta i zanurzona pod wodą większa część kadłuba przypominała koncepcję tzw. okrętów półzanurzalnych, jak wcześniejsze CSS "DAVID” czy USS "SPUYTEN DUYVIL”.

III Lord Admiralicji, Controller of the Navy William Houston Stewart wyraził zainteresowanie tego typu okrętem i prace projektowe zostały przekazane młodemu Philipowi Wattsowi. Już po przejęciu prac przez Wattsa, Barnaby poinformował Wyatta, że "zażyczono sobie (w domyśle – Admiralicja), aby okręt został wyposażony w taran”. Nie wiadomo jednak, czy to życzenie pochodziło rzeczywiście z Admiralicji, czy był to pomysł Barnaby'ego. Sam Barnaby w swojej późniejszej książce Naval Developments of the Century twierdzi, że początkowo "POLYPHEMUS” był zaprojektowany wyłącznie jako "taranowiec” i przestał się on interesować projektem, kiedy zdecydowano, że okręt ma zostać uzbrojony w torpedy – czemu przeczą zachowane do dziś pierwsze plany okrętu. Niemniej w 1875 prace nad szczegółowymi planami przejął Watts. W tej fazie projektu, w grudniu 1875, włączył się do niego już 85-letni wówczas admirał George Sartorius, zwolennik i orędownik wyposażania okrętów w tarany. Już trzy tygodnie później Barnaby korespondował ponownie z wiceadmirałem Stewartem, narzekając na długotrwałe i frustrujące dyskusje z Sartoriusem. Sędziwy admirał życzył sobie, aby nowy okręt był jak najbardziej zbliżony do korwety HMS "ROVER” (lekko opancerzonego okrętu o mieszanym napędzie parowo-żaglowym), tylko dodatkowo wyposażony w taran. W czasie długotrwałych negocjacji Barnaby przekonywał Sartoriusa, że nie potrzebuje on okrętu takiego jak HMS "ROVER” – bo on już istnieje, a proponowany przez niego okręt stanowi zupełnie nową koncepcję. W czasie dyskusji kilkukrotnie zmieniano koncepcję HMS "POLYPHEMUS” – z ciężko opancerzonego i szybkiego "torpedowca” na szybki nieopancerzony "taranowiec”. Ostatecznie Sartorius dał się przekonać, ale nie ustąpił z wyposażenia nowego okrętu w taran, choć miała być to broń wyraźnie drugorzędna. Podstawową bronią nowej jednostki miały pozostać torpedy, a sam taran stanowił wzmocnioną wyrzutnię torpedową.

Zaprojektowana pod koniec XIX wieku przez Roberta Whiteheada nowa broń, jaką była samobieżna torpeda, rozpoczęła rewolucję w konstrukcji okrętów i taktyce stosowanej w bitwach morskich. Admiralicja brytyjska ustanowiła Torpedo Committee, który rekomendował między innymi, aby w torpedy zostały uzbrojone wszystkie okręty wystarczająco duże, by mogły zostać wyposażone w torpedy, ale także aby rozpoczęto prace nad projektowaniem nowych typów okrętów, dla których torpedy miały być głównym uzbrojeniem. Jednym z pierwszych nowych okrętów był brytyjski HMS "VESUVIUS” z 1874. "VESUVIUS” został zaprojektowany jako mały okręt, którego głównym atutem miał być niepostrzeżony atak w ciemnościach. Przy jego budowie użyto wszystkich znanych wówczas technologii, aby maksymalnie wyciszyć pracę jego silników. Pomimo że świetnie spełniał jego teoretyczne założenia, już po jego wodowaniu zdecydowano, że głównym atutem torpedowców powinna być szybkość, a nie technologia "stealth", i został on wycofany ze służby, a na jego miejsce wprowadzono pierwszy okręt uważany za prawdziwy torpedowiec HMS "LIGHTNING” (1877).

Co do koncepcji wyposażenia okrętu w taran, to taranowanie było ówcześnie postrzegane jako bardzo skuteczny sposób na zatapianie okrętów przeciwnika. Współczesna artyleria morska dużego kalibru miała niską szybkostrzelność i celność, walki odbywały się na minimalnych odległościach, a w wyścigu pomiędzy pancerzem a działem wyraźnie wówczas wygrywał pancerz. W oczach wielu teoretyków wojskowości bitwa pod Lissą (1866) utwierdziła pogląd uznający taranowanie za ważny sposób walki. Na skutek wyciągnięcia błędnych wniosków z tej bitwy przez teoretyków wojen morskich, przez następne 50 lat wzmocniony dziób z taranem stał się stałym elementem architektury nowo budowanych okrętów, mimo jego nieprzydatności wraz z ulepszeniem artylerii okrętowej. Innym dowodem na rzekomą dużą przydatność taranów była analiza kolizji okrętów w latach 1869 - 1878, kiedy to miało miejsce przynajmniej siedem kolizji, w których brały udział okręty wyposażone w tarany, i we wszystkich przypadkach zatapiały one bądź bardzo ciężko uszkadzały okręty, z którymi się zderzały.

Oprócz HMS "POLYPHEMUS" planowano budowę przynajmniej dwóch innych okrętów tego typu. Pierwszy z nich został zamówiony 30 grudnia 1881 r., ale 10 listopada 1882 r. zamówienie zostało anulowane, nie rozpoczęto żadnych prac nad okrętem ani go nie nazwano. Drugie zamówienie zostało złożone w stoczni Chatham 6 marca 1885 r. Ten okręt miał się nazywać HMS "ADVENTURE”, ale i to zamówienie anulowano 12 sierpnia 1885 r., przed rozpoczęciem budowy okrętu.

HMS "POLYPHEMUS" był unikatową jednostką i jego ocena jako okrętu jest niejednoznaczna i trudna. W momencie jego wejścia do służby był bez wątpienia groźnym przeciwnikiem, ale szybki postęp techniki wojskowej, przede wszystkim konstrukcja nowych typów szybkostrzelnych armat, będących w stanie bez problemu pokonać jego pancerz, dość szybko uczyniła go praktycznie bezużytecznym. Z jednej strony okręt potrafił zawładnąć wyobraźnią ówczesnych Brytyjczyków, służył między innymi jako natchnienie dla H. G. Wellsa, który na jego podstawie stworzył fikcyjny HMS "Thunder Child” w powieści Wojna światów, z drugiej strony już współcześni mu znawcy uważali go za "drogi okręt o wątpliwej użyteczności”. Także współczesne opinie na temat HMS "POLYPHEMUS" są podzielone. Anthony Preston umieścił go w książce "The World's Worst Warships" (Najgorsze okręty w historii świata), ale inni autorzy uważają go za ważny, choć krótkotrwały epizod w historii rozwoju okrętów wojennych.

Konstrukcja

Służba

05.02.1878	Zamówienie okrętu.
21.09.1878	Rozpoczęcie budowy okrętu w stoczni Chatham Dockyard.
15.06.1881	Wodowanie.
16.02.1882	Okręt został wcielony do służby w Chatham, jeszcze przed ukończeniem prac wyposażeniowych.
09.1882	Ukończenie budowy okrętu.
1882 - 1900	Okręt został skierowany do służby na Morzu Śródziemnym. W czerwcu 1885 r. W czerwcu 1885 r. "POLYPHEMUS” wziął udział w manewrach w Berehaven, które miały służyć jako próba przed ewentualnym atakiem na rosyjską bazę morską w Kronsztadzie. Przed wejściem do bazy ułożono zapory minowe oraz siatki przeciwtorpedowe i zapory przeciwokrętowe. Całe podejście do bazy znajdowało się pod ostrzałem karabinów maszynowych i armat polowych. W pierwszej fazie manewrów baza została zaatakowana przez okręty Particular Service Squadron, które nie były w stanie przedrzeć się do wewnątrz kotwicowiska. W drugiej fazie manewrów, 30 czerwca, przeprowadzono symulowany atak przez HMS "POLYPHEMUS”. Okręt rozpędził się do maksymalnej szybkości (zajęło mu to około dwóch mil), łatwo ominął 10 torped, wystrzelonych w jego kierunku z pokładów sześciu torpedowców i z rozpędem wszedł na zapory chroniące zatokę. "POLYPHEMUS” bez problemu przedarł się przez wszystkie bariery, łamiąc drewniane przeszkody i przerywając 5-calowe kable, demonstrując, że był w stanie z łatwością wejść do nawet dobrze bronionych baz morskich. 7 października 1890 r. okręt został ponownie wcielony do służby po remoncie przeprowadzonym na Malcie.
01.1900	Okręt został zdjęty ze służby w Chatham.
04.1902	Okręt został przydzielony jako tender do Szkoły Torpedystów HMS "Defiance" w Devonport.
07.07.1903	Okręt został sprzedany do George Cohen z przeznaczeniem na złom.

Znani dowódcy (przydziały)

25.11.1881 - 09.05.1884	Commander William H. May
04.07.1885 - 07.1888	Commander Edwin J. P. Gallwey
01.08.1888 - 08.1891	Commander John E. Meryon
18.08.1891 - 10.1892	Commander Gerard M. Brooke
27.10.1892 - 01.11.1895	Commander Frederick L. Campbell
01.11.1895 - 12.02.1898	Commander Herbert A. Warren
07.01.1898 (?) - 21.12.1900	Commander Edward L. Lang

Galeria

Źródła:
- Chesneau, Roger; Kolesnik, Eugene M., eds. (1979). Conway's All the World's Fighting Ships 1860–1905. Greenwich: Conway Maritime Press
- Wikipedia, oraz inne strony internetowe.