 Okręty typu "CERBERUS" były monitorami typu palisadowego przeznaczonymi do służby kolonialnej w charakterze okrętów obrony wybrzeża. Zostały zaprojektowane przez Sir. Reed'a i stanowiły zaczątki projektowania okrętów pancernych wyposażonych w wieże o niezakłóconych kątach ostrzału i korzystających wyłącznie z silników parowych. |
 Kraj: Wielka Brytaniaklasa: monitor (monitor palisadowy, okręt obrony wybrzeża) |
|
Specyfikacja |
| Nazwa okrętu | Stocznia | Położenie stępki | Wodowanie | Ukończenie budowy | Los okrętu |
| CERBERUS |
Palmers, Jarrow | 01.09.1867 | 02.12.1868 | ?.05.1869 | Zatopiony jako element falochronu w Melbourne, w 1926 r. |
| MAGDALA |
Thames Iron Wks, Blackwall | 06.10.1868 | 02.03.1870 | ?.11.1870 | Sprzedany na złom w 1904 r. |
Dane taktyczno-techniczne |
Wymiary:
| Wyporność | 3480 ts ("MAGDALA": 3340 ts) |
| Tonaż | 2107 bm |
| Długość między pionami | 68,58 m (225 ft 0 in) |
| Szerokość | 13,72 m (45 ft 0 in) |
| Zanurzenie | 4,65 m (15 ft 3 in) |
Napęd:
| Maszyny | Dwie 2-cylindrowe, poziome maszyny parowe z powrotnymi korbowodami pojedynczego rozprężania firmy Maudslay ("MAGDALA": maszyny firmy Ravenhill), 5 kotłów typu kufrowego, 2 śruby |
| Moc indykowana | 1370 ihp ("MAGDALA": 1436 ihp) |
| Prędkość (maszyna parowa) | 9,75 węzła ("MAGDALA": 10,67 węzła) |
| Paliwo | 240 ts ("MAGDALA": 220 ts węgla) (czasami spotykana jest wielkość 120 ts) |
| Zasięg - "MAGDALA" | 450 mil morskich przy prędkości 10 węzłów |
Opancerzenie:
| Burty | 203 mm - 152 mm (8 in - 6 in) na podkładzie z drewna tekowego o grubości 279 mm - 229 mm (11 in - 9 in) |
| Cytadela (parapet) | 229 mm - 203 mm (9 in - 8 in) |
| Wieże działowe | 254 mm - 229 mm (10 in - 9 in) |
| Pokład | 38 mm - 25 mm (1½ in - 1 in) |
Uzbrojenie:
| Początkowe | 4 działa 254 mm (10 in) MLR (18-ton) (2x2) |
| "CERBERUS": modernizacja w 1882 r. |
4 działa 254 mm (10 in) MLR (18-ton) (2x2); 1 wielolufowe działko szybkostrzelne Gatlinga |
| "CERBERUS": modernizacja w latach 1883/1884 | 4 działa 254 mm (10 in) MLR (18-ton) (2x2); 4 mitraliezy Nordenfelt'a |
| "CERBERUS": modernizacja w 1890 r. | 4 działa 254 mm (10 in) MLR (18-ton) (2x2); 2 działa 6-funtowe (6 pdr) QF |
| "CERBERUS": modernizacja w 1897 r. | 4 działa 254 mm (10 in) MLR (18-ton) (2x2); 2 działa 14-funtowe (14 pdr) 18 cwt QF Maxim-Nordenfelt; 2 działa 6-funtowe (6 pdr) QF; 4 mitraliezy Nordenfelt'a |
| "MAGDALA": modernizacja w 1892 r. | 4 działa 203 mm (8 in) RBL (2x2); |
Ludzie:
| Załoga | 12 oficerów i 84 marynarzy (dodatkowo w czasie wojny dołączało kolejnych 40 marynarzy). |
Projekt |
Okręty typu "CERBERUS" zostały zaprojektowane przez Sir. Reed'a do służby w koloniach brytyjskich. Dominia i kolonie brytyjskie wnioskowały do Korony o przydzielenie im okrętów służących do obrony wybrzeża. HMVS "CERBERUS" miał służyć w Melbourne, Victoria, w Australii natomiast HMS "MAGDALA" w Bombaju. Przy projektowaniu okrętów kierowano się głównie kosztami. Miały być przeznaczone wyłącznie do działań przybrzeżnych, w niewielkiej odległości od portów więc z racji oszczędności zrezygnowano z ożaglowania. Z racji rezygnacji z ożaglowania i takielunku uzyskano spore oszczędności wagowe, co spożytkowano na zwiększenie pancerza i uzbrojenia okrętu. Uzbrojenie zamontowano w dwóch dwudziałowych wieżach, umieszczonych w sporej odległości od wody na specjalnej nadbudówce, co miało tą zaletę iż okręt mógł mieć niską wolną burtę. To powodowało zwiększenie stabilności i ułatwiało opancerzenie okrętu, z racji niewielkiej części burt narażonych na ostrzał.
Mimo ograniczeń konstrukcyjnych okręty tego typu miały kilka interesujących cech. Przede wszystkim były pierwszymi okrętami w Royal Navy przy konstruowaniu których świadomie i całkowicie zrezygnowano z ożaglowania. Były równiez pierwszymi okrętami z rozbudowanymi nadbudówkami w centralnej części kadłuba i obrotowymi wieżami na obu końcach. HMVS "CERBERUS" był pierwszym okrętem pancernym zbudowanym dla floty Australii.
Konstrukcja |
Kadłub
Wyporność HVMS "CERBERUS" wynosiła 3480 ts, natomiast HMS "MAGDALA" 3340 ts. Długość między pionami wynosiła 68,58 m (225 ft 0 in), szerokość 13,72 m (45 ft 0 in), natomiast zanurzenie 4,65 m (15 ft 3 in). Niskoburtowy kadłub miał na śródokręciu pancerną nadbudówkę, która miała za zadanie podtrzymywać wieże działowe, oraz zabezpieczać luki, przewody wentylacyjne i kominy przed wyższymi falami. Taka budowa zapewniała w ograniczonym zakresie możliwość rejsów na pełnym morzu, w przeciwieństwie do monitorów projektowanych w USA, gdzie niska wolna burta uniemożliwiała wypływanie na wzburzone wody. Podwójne śruby oraz ster typu balansowego zapewniały okrętom typu "CERBERUS" całkiem niezłą manewrowość. Wysokość wolnej burty wynosiła 1,22 m (4 ft), natomiast cytadela (palisada) wznosiła się nad pokładem na wysokość 2,13 m (7 ft). Długość cytadeli wynosiła 34,14 m (112 ft).
Uzbrojenie
Okręty były uzbrojone w 4 działa 254 mm (10 in) MLR, które były umieszczone w ręcznie wykonanych dwudziałowych wieżach które zaprojektował Captain Cowper Phipps Coles, umieszczonych na pancernej cytadeli na dziobie i na rufie okrętu. Wieże miały nieprzesłonięte sektory ostrzału na dziobie i na rufie oraz całkiem szerokie kąty w kierunku śródokręcia. Zostały zamontowane na pokładzie górnym, w znacznej odległości od wody. Działa musiały być cofnięte całkowicie do środka wieży aby mogły zostać przeładowane. Wieże były ochraniane przez pancerz o grubości 254 mm (10 in) od czoła i 229 mm (9 in) na bokach. W 1892 roku na HMS "MAGDALA" wymieniono działa w wieżach na 203 mm (8 in) RBL. Na HMVS "CERBERUS" oba działa w tylnej wieży uległy uszkodzeniu podczas użytkowania i zostały wymienione na nowe. Modernizacje obu okrętów dotyczące uzbrojenia przedstawiono w tabeli danych taktyczno-technicznych.
Opancerzenie
Burty były ochraniane pancerzem o grubości na śródokręciu 203 mm ( 8 in), zmniejszającą się w kierunku dziobu i rufy do grubości 152 mm (6 in). Pancerz cytadeli wynosił na śródokręciu 203 mm ( 8 in), w kierunku dziobu i rufy zwiększał się do 229 (9 in). Pokład pancerny miał grubość 38 mm - 25 mm (1,5 in - 1 in). Aby zwiększyć ochronę okrętu mogły one nabrać wody do zbiorników balastowych dodatkowo zmniejszając wysokość wolnej burty.
Napęd
Napęd HVMS "CERBERUS" zapewniały dwie 2-cylindrowe, poziome maszyny parowe z powrotnymi korbowodami pojedynczego rozprężania firmy Maudslay o mocy 1370 ihp co pozwalało na osiągnięcie prędkości 9,75 węzła. Cylindry miały średnicę 1,09 m (43 in), natomiast skok tłoków wynosił 0.69 m (27 in). Parę o ciśnieniu 30 psi dostarczało 5 zbudowanych w firmie Maudslay kotłów typu kufrowego (3 duże z 3 paleniskami i dwa mniejsze z dwoma) opalanych węglem z łącznie 13 paleniskami. Duże kotły miały wymiary 12 x 11 x 11 ft (3,66 x 3,35 x 3,35 m), natomiast małe 6 x 11 x 11 ft (1,83 x 3,35 x 3,35 m). Kotły łącznie ważyły 93 ts, natomiast woda w nich 38 t. Paleniska w tych kotłach miały długość 76 in (1,93 m) natomiast szerokość w dużych kotłach wynosiła 40 in (1,00 m), a w mniejszych 30 in (0,76 m). W 1883 r. na "CERBERUS" dokonano wymiany kotłów na cylindryczne, wyprodukowane w firmie Messrs., Forman Bros., Yarra Boiler Works, Yarra-bank, Victoria. Cztery kotły z trzema paleniskami w każdym, o średnicy 162 in (4,11 m) i głębokości 10 ft (3,05 m) generowały parę o ciśnieniu 30 psi. Waga tych kotłów wynosiła 80 ts, natomiast ciężar wody w instalacji wynosił 68 t. Okrągłe w przekroju paleniska miały średnicę 41 in (1,04 m). W tym samym czasie na okręcie zamontowano jeden kocioł parowy do zasilania generatora prądu elektrycznego również wyprodukowany przez Messrs., Forman Bros. Jednopaleniskowy kocioł cylindryczny generował parę o ciśnieniu 55 psi, miał masę 95 cwt (4826 kg), natomiast waga wody w instalacji wynosiła 2 t. Palenisko w tym kotle miało długość 126 in (3,20 m), natomiast jego średnica wynosiła 66,5 in (1,69 m).
HMS "MAGDALA" był wyposażony w dwie 2-cylindrowe, poziome maszyny parowe z powrotnymi korbowodami pojedynczego rozprężania firmy Ravenhill o mocy 1436 ihp co zapewniało prędkość 10,67 węzła. W jego przypadku cylindry miały średnicę 1,22 m (48 in), natomiast skok wynosił 0.53 m (21 in). Dwie śruby miały średnicę 3,66 m (12 ft).
Służba |
HMVS/HMAS Cerberus
| 1866 | Rząd kolonii Victoria złożył zamówienie na okręt. Admiralicja zgodziła się, jednakże okręt miał służyć tylko i wyłącznie obronie wybrzeża Victorii. |
| 01.09.1867 | Położenie stępki. Okręt otrzymał numer stoczniowy 225. |
| 24.09.1867 | Wybranie nazwy dla okrętu. |
| 02.12.1868 | Wodowanie. |
| 05.05.1869 | Ukończenie budowy. Koszt budowy wyniósł 117 556 funtów (kadłub: 99 331 funtów, maszyny: 18 225 funtów). Okręt został przeznaczony dla brytyjskiej kolonii Victoria w Australii, nosił więc oznaczenie HMVS (Her Majesty's Victorian Ship). Brytyjska Admiralicja poniosła 80% kosztów. |
| 05.06.1869 | Próby morskie u wybrzeży Northumberland. |
| 10.06.1869 | Okręt zawinął do Chatham gdzie załadowano wyposażenie, zapasy i paliwo. |
| 08.1869 | Okręt przechodził próby prędkościowe i manewrowe. |
| 11.1869 | Na okręcie rozpoczęto montaż tymczasowych nadburć i ożaglowania, aby umożliwić mu przejście morzem do Australii. |
| 04.1870 - 17.05.1870 | Montaż uzbrojenia. |
| 12.09.1870 | Okręt został wcielony do służby w Chatham, początkowo z załogą złożoną z 15 oficerów. Cztery dni później dowodzenie na okręcie obejmuje Lieutenant Panter. W tym samym miesiącu zostaje również uzupełniona załoga. |
| 29.10.1870 | Okręt wyruszył z Chatham w rejs do Australii. Na czas rejsu okręt został zarejestrowany jako statek handlowy. Jednakże z powodu złych warunków atmosferycznych rejs przerwano. Wg niektórych danych dopiero po pierwszym wyjściu okręt został tymczasowo wyposażony w dodatkowe nadburcia, omasztowanie i ożaglowanie typu bark na 3 masztach, aby ułatwić rejs i wydłużyć zasięg. |
| 07.11.1870 | Kolejne wyjście w morze w celu dotarcia do Melbourne, tym razem skuteczne. |
| 28.11.1870 | Okręt dociera na Maltę. Kilku członków jego załogi zdezerterowało w porcie. |
| 19.12.1870 | Okręt dociera do Port Side. Podczas przechodzenia przez Kanał okręt występował pod flagą HMVS, co pozwoliło na oszczędzenie opłat za tranzyt, niższych w przypadku okrętów wojennych. Był drugim okrętem wojennym który przekroczył Kanał od momentu jego otwarcia. |
| 06.01.1871 | Okręt zawija do Adenu. Później rusza w dalszą drogę 31 stycznia docierając do Galle na Sri Lanka. |
| 04.02.1871 | Okręt dociera do Batavii (Indonezja). |
| 17.03.1871 | Okręt dopływa wreszcie do Australii, zawijając do Freemantle w Zachodniej Australii. Ogólnie rejs okazał się bardzo trudny z powodu częstego "nurkowania" kadłuba i złego zachowywania się okrętu na wzburzonym morzu. Przechyły dochodziły nieraz do 40 stopni, a załoga kilka razy była bliska buntu. |
| 09.04.1871 | Okręt przybywa do Pt Phillip Bay w Melbourne. W momencie dotarcia na miejsce został uznany na najsilniejszy okręt w tym rejonie i został flagowym okrętem Marynarki Victorii. |
| 25.08.1871 | Pierwsze próby morskie po przybyciu na miejsce. Dzień później odbywa rejs do Geelong. |
| 27.10.1871 | Okręt przenosi się do Hobson's Bay. |
| 01.04.1872 | Okręt rozpoczyna ćwiczenia występując jako strona atakująca przeciwko HMVS "NELSON" oraz bateriom Williamstown. |
| 22.04.1874 | Pierwszy pobyt okrętu w doku. |
| 1877 | Okręt został wyposażony w hydrauliczną maszynkę sterową. |
| 23.12.1877 | Na okręcie podwyższono gotowość bojową w związku z napięciem sytuacji międzynarodowej pomiędzy Wielką Brytanią i Rosją. |
| 05.1878 | Na okręcie dokonano niewielkich przeróbek nadbudówek i stanowiska dowodzenia. Jednocześnie testowano wytykowe miny które mogły być zamontowane na parowych łodziach z monitora. |
| 01.1880 | Piewrszy większy "refit" okrętu. Zdemontowano oba maszty sygnałowe zastępując go pojedynczym masztem palowym typu militarnego z platformą bojową ("Fighting Top"). |
| 05.03.1881 | Pięciu marynarzy z okrętu zginęło, gdy ich łódź została zniszczona w wypadku z mina wytykową podczas ćwiczeń. |
| 24.03.1882 | Pobyt okrętu w doku w celu doraźnych napraw i oczyszczenia kadłuba. |
| 08.1882 | Na okręcie zamontowano działko Gatlinga. |
| 12.1882 | Dwóch nurków z HMVS "CERBERUS" wzięło udział w akcji ratowniczej w kopalni złota New Australasian Gold Mine w Creswick. Kopalnia została zalana przez powódź, która uwięziła górników na głębokości 460 m w kieszeni powietrznej. Z racji nieodpowiedniego sprzętu i zbyt krótkich węży dostarczających powietrze akcja ratunkowa zakończyła się fiaskiem. |
| 1883 | Okręt został wyposażony w telegraf maszynowy. |
| 09.09.1883 | Na okręcie wymieniono kotły, zastępując stare prostokątne cylindrycznymi wyprodukowanymi w miejscowej fabryce. Na okręcie zamontowano również pierwszy czterolufowy karabin maszynowy Nordenfelt'a. kolejne 3 zamontowano w niedługim czasie. Dwa z nich były w wersji dwulufowej. |
| 26.08.1884 | Uszkodzeniu ulega jedno z dział 10-calowych w rufowej wieży. Działo trzymane w rezerwie dla HMS "NELSON" (nie HMVS "NELSON") w Sydney zostało skontrolowane i uznane za odpowiedni zamiennik. Działo to najprawdopodobniej pierwotnie zamontowane było na HMS "HERCULES". Działo miało być dostarczony do Melbourne przez Commodore Erskine na pokładzie HMS "NELSON". Prawdopodobnie broń została wyładowywana w Sydney, jednak w końcu działo zostało przewiezione do Melbourne na SS "DINGADEE". |
| 12.02.1885 | Uszkodzone działo zostało wymienione na nowe. Uszkodzoną armatę wysłano do Wielkiej Brytanii na pokładzie statku "OLD KENSINGTON". |
| 04.1887 | Okręt wszedł na mieliznę przy Heads w czasie pozorowanej walki na manewrach. |
| 1888 - 03.1888 | Okręt zostaje wyposażony w sieci przeciwtorpedowe. Skrócono również wiszący mostek. Dodatkowo zamontowano urządzenia centralnej kontroli ognia. |
| 24.03.1890 | Na okręcie zamontowano dodatkowe dwa szybkostrzelne działa 6-funtowe. |
| 05.1892 | Wymieniono deskowanie na czterech pokładach okrętu. |
| 1893 | Wymieniono oryginalne reflektory okrętu na nowe. |
| 05.1894 | Wymieniono komin okrętu. |
| 1897 | Okręt zostaje uznany oficjalnie okrętem flagowym Victorian Navy. |
| 06.1897 | Na okręcie zostają zamontowane dodatkowo dwa działa 14-funtowe Maxim-Nordenfelt QF. |
| 16.09.1897 | Drugie działo z wieży rufowej ulega uszkodzeniu. Działo na wymianę typu Mark II zostało pozyskane w Wielkiej Brytanii i przewiezione do Australii na pokładzie statku "AUSTRALASIAN". |
| 01.01.1898 | Okręt przenosi się na nowe kotwicowisko w Williamstown. |
| 30.11.1898 | Działo zostało zamontowane po dostarczeniu z Anglii. Uszkodzone działo zostało wysłane do Ballarat w nadziei, że uda się je naprawić - ostatecznie zostało zamontowane na brzegiem jeziora Wendouree w charakterze pomniku. Osiemdziesiąt osiem lat później zostało przeniesione na brzeg Westernport Bay. |
| 1900 | W związku z powstaniem Bokserów w Chinach zostaje tam wysłana Naval Brigade. Działa 14-funtowe zostają zdjęte z okrętu i przystosowane do zastosowania na lądzie. Zostają wysłane razem z marynarzami Naval Brigade. |
| 05.1900 | W związku z tym, iż jeden z marynarzy zaczął wykazywać objawy dżumy, cała załoga została skierowana na kwarantanne w Point Nepean. |
| 01.03.1901 | Okręt zostaje wchłonięty przez Commonwealth Naval Forces (CNF) - Australian Commonwealth Navy. |
| 1905 | W tym roku po raz ostatni okręt udał się w rejs korzystając z własnych maszyn napędowych. Po tej dacie w razie potrzeby był przeholowywany na miejsce. |
| 04.1907 | Ostatnie odpalenie dział na monitorze, podczas ćwiczeń w ramach Easter Manoeuvres. |
| 09.04.1909 | Po raz ostatni okręt został przeholowany do Queenscliff by wziąć udział w ćwiczeniach Easter Manoeuvres. Po zakończeniu manewrów okręt zdjęto ze służby czynnej i został przekształcony w hulk. |
| 1910 | Okręt został przeholowany do Hobson's Bay, gdzie pełnił funkcję okrętu magazynowego i kontrolującego ćwiczenia łodzi. |
| 10.07.1911 | W momencie stworzenia Royal Australian Navy (RAN) okręt zmienia oznaczenie na HMAS. |
| 18.10.1912 | Na okręcie zamontowano system komunikacji bezprzewodowej. |
| 1913 | W momencie założenia Royal Australian Naval College, jego personel początkowo był wykazywany jako członkowie załogi HMAS "CERBERUS". |
| 1914 | Okręt został przeklasyfikowany na okręt strażniczy i w czasie Wielkiej Wojny pełnił funkcję okrętu magazynowego materiałów wybuchowych i amunicji. |
| 01.04.1921 | Okręt został przemianowany na HMAS "PLATYPUS II". Miał również pełnić rolę pływającego tendera dla okrętów podwodnych typu "J". Został również przeholowany do Geelong. |
| 23.04.1924 | Okręt został sprzedany firmie Melbourne Salvage Co. za 409 funtów. |
| 14.05.1924 | Okręt został odholowany do Corio Bay w Williamstown Naval Dockyard w celu złomowania. Po usunięciu całego osprzętu okręt został sprzedany radzie miasta Sandringham (obecnie Bayside City) za 150 funtów. |
| 02.09.1926 | Okręt został zatopiony jako element falochronu w zatoce Half Moon dla ochrony Black Rock Yacht Club. Wrak spoczął na głębokości 3,05 m (10 ft), około 200 m od brzegu. Okręt stanowił popularne miejsce wypraw nurków, jednak obecny stan okrętu jest na tyle zły iż zabroniono nurkowania w pobliżu wraku. Istniało kilka kampanii mających na celu zachowanie okrętu jako muzeum (z których jedna jest w toku), gdyż jest jednym z ostatnich monitorów, jedynym zachowanym okrętem australijskiej marynarki z czasów kolonialnych, oraz jednym z dwóch ocalałych okrętów na świecie z wieżami artyleryjskimi Coles'a. |
ZNANI DOWÓDCY (PRZYDZIAŁY)
| 04.1870 - 07.1877 | Captain William Henry Panter |
| 10.07.1877 - 30.06.1884 | Captain Colbrooke Thomas Mandeville |
| 01.07.1884 - 1889 | Captain Alan Broderick Thomas |
| 26.02.1889 - 02.1892 | Captain William Frederick Stanley Mann |
| 1892 - 1894 | Captain Richard William White |
| 1894 - 27.11.1897 | Captain George Neville |
| 27.11.1897 - 1904 | Captain Frederick William Tickell |
| 1904 - 1907 | Captain William Rooke Creswell |
| 1907 - 1909 | Captain Frederick William Tickell |
HMS Magdala
| 07.1866 | India Office wysłało zapytanie w sprawie zakupu dwóch pływających baterii do obrony portu w Bombaju. Administrator Marynarki, Vice Admiral Spencer Robinson zaproponował monitory jako odpowiednie do tej roli. Zaproponowane rozwiązanie (12-calowy pancerz na burtach i 15-calowy na wieżach wraz z 4 największymi dostępnymi działami) okazało się zbyt wymagające finansowo dla Indian Office i zdecydowano się na powtórzenie projektu HMVS "CERBERUS". |
| 06.10.1868 | Położenie stępki. Okręt otrzymał numer stoczniowy 45F. |
| 02.03.1870 | Wodowanie. |
| 11.1870 | Ukończenie budowy. Koszt wyniósł 132 400 funtów (kadłub: 115 400 funtów, maszyny: 17 000 funtów). |
| 11.02.1871 | Okręt dociera do Bombaju. Na czas rejsu zamontowano tymczasowo 3 maszty i ożaglowanie typu bark, aby zwiększyć zasięg okrętu. Pozostaje w tym porcie aż do samego końca, z przerwami na kilkudniowe ćwiczenia artyleryjskie. |
| 17.01.1890 | No okręcie zostają zamontowane dwa reflektory. |
| 1892 | Na okręcie dokonano modernizacji uzbrojenia. |
| 31.10.1892 | Okręt wraca pod skrzydła Royal Navy. |
| 19.03.1903 | Okręt zostaje z powrotem przekazany Royal Indian Navy. |
| 1904 | Okręt zostaje sprzedany na złom. |
ZNANI DOWÓDCY (PRZYDZIAŁY)
| 1872 | Captain Francis Ingram Palmer |
| 1897 - 1899 | Captain Henry Louis Fleet |
Galeria |
Źródła:
- Roger Chesneau, Eugene M. Kolesnik, eds. (1979). Conway's All the World's Fighting Ships 1860–1905. Greenwich: Conway Maritime Press.
- Dawid Lyon, Rif Winfield (2004). The Sail & Steam Navy List. All the ships of the Royal Navy 1815 - 1889. Chatham Publishing.
- Rif Winfield (2014). British Warship of the Age of Sail 1817 - 1863. Seaforth Publishing.
- Wikipedia, The Dreadnought Project oraz inne strony internetowe.
