Spis treści:

• Monitory dunajskie "MAROS" i "LEITHA" - Freivogel Zvonimir - Test stanowi studium poświęcone początkom nowoczesnej wojny rzecznej w Europie Środkowej. Zvonimir Freivogel, chorwacki historyk i absolutny autorytet w dziedzinie historii Cesarskiej i Królewskiej Marynarki Wojennej (K.u.K. Kriegsmarine), w swoim tekście szczegółowo rekonstruuje losy dwóch pierwszych, nowoczesnych monitorów rzecznych zbudowanych dla Flotylli Dunajskiej Austro-Węgier. Autor skrupulatnie opisuje ich genezę, zwracając uwagę na fakt, że jednostki te, zbudowane w latach 1870-1871 w stoczni w Újpest (obecnie część Budapesztu), były pierwszymi okrętami o żelaznych kadłubach w austro-węgierskiej flocie rzecznej. Freivogel poddaje wnikliwej analizie ich specyfikację techniczną, podkreślając unikalny kompromis między wymaganiami rzecznymi a potrzebami bojowymi: płytkie zanurzenie, niska linia burtowa, potężne jak na swoje rozmiary opancerzenie oraz specyficzne uzbrojenie umieszczone w obrotowych wieżach (początkowo ciężkie działa kalibru 21 cm, później modyfikowane), co czyniło je pływającymi fortami zdolnymi do niszczenia zarówno jednostek wroga, jak i umocnień brzegowych. Druga część opracowania Freivogela to barwna i szczegółowa relacja z wieloletniej, burzliwej kariery operacyjnej obu monitorów. Autor relacjonuje ich chrzest bojowy podczas okupacji Bośni i Hercegowiny w 1878 roku, a następnie skupia się na ich kluczowej roli podczas I wojny światowej. Jako trzon Flotylli Dunajskiej, "MAROS" i "LEITHA" aktywnie wspierały wojska lądowe podczas głośnych bombardowań Belgradu oraz walk z flotyllami serbskimi i rumuńskimi. Freivogel nie ogranicza się jednak do roku 1918 - artykuł zamyka klamrą powojenne losy tych legendarnych jednostek. Po rozpadzie Monarchii Austro-Węgierskiej oba monitory zostały przekazane nowo powstałemu Królestwu Serbów, Chorwatów i Słoweńców (Jugosławii), gdzie przemianowano je odpowiednio na "MORAVA" (ex-"MAROS") i "SAVA" (ex-"LEITHA").
• Grecki krążownik pancerny "GEORGIOS AVEROF" - Lewandowski Jerzy, Malinowski Jarosław - Publikacja stanowi kompleksowe opracowanie poświęcone jednej z najdłużej służących jednostek w historii marynarki wojennej, która do dziś pozostaje jedynym zachowanym na świecie krążownikiem pancernym. Autorzy skrupulatnie rekonstruują genezę powstania okrętu, zwracając uwagę na fakt, że został on zbudowany we Włoszech, w stoczni Orlando w Livorno, gdzie zwodowano go 12 marca 1910 roku. Jednostka typu "PISA" była najnowocześniejszym i najsilniejszym okrętem w składzie Greckiej Marynarki Wojennej, dysponującym potężnym uzbrojeniem głównym składającym się z dział kalibru 234 mm oraz solidnym opancerzeniem, co czyniło go niezwykle groźnym przeciwnikiem dla ówczesnych jednostek tureckich. Znaczna część artykułu poświęcona jest karierze operacyjnej krążownika podczas I wojny bałkańskiej. Lewandowski i Malinowski szczegółowo opisują jego kluczową rolę w zwycięskich dla Greków bitwach morskich: koło przylądka Elli (grudzień 1912 r.) oraz koło wyspy Lemnos (styczeń 1913 r.). Dzięki swojej prędkości i sile ognia krążownik, dowodzony przez kontradmirała Pawlosa Koundouriotisa, skutecznie zdominował turecką flotę, zapewniając Grecji panowanie na Morzu Egejskim i odcinając Imperium Osmańskie od dostaw zaopatrzenia. Oprócz historii walk z początku XX wieku, autorzy omawiają również burzliwe losy okrętu w kolejnych dekadach, w tym jego służbę podczas obu wojen światowych (m.in. jako flagowa jednostka greckiej floty na uchodźstwie na Bliskim Wschodzie w latach 1942-1944). Artykuł zamyka klamrą powojenne dzieje jednostki, która ostatecznie została wycofana ze służby i przekształcona w okręt-muzeum.
• Kutry torpedowe typu "ORJEN" Królewskiej Marynarki Wojennej Jugosławii - Freivogel Zvonimir - Publikacja ta stanowi kompleksowe i niezwykle szczegółowe opracowanie poświęcone jednej z najciekawszych, a zarazem niszowych grup okrętów w historii jugosłowiańskiej floty. W swoim tekście Freivogel opisuje genezę powstania tych jednostek, zwracając uwagę na fakt, że w drugiej połowie lat 30. XX wieku Królewska Marynarka Wojenna Jugosławii (Kraljevska Mornarica) podjęła decyzję o modernizacji swoich lekkich sił uderzeniowych. W tym celu zamówiono w renomowanej niemieckiej stoczni F. Lürssen w Vegesack budowę ośmiu nowoczesnych, szybkich kutrów torpedowych. Jednostki te, zbudowane w latach 1936-1939, były bezpośrednio oparte na konstrukcji wczesnych niemieckich S-bootów (typu "S-2"). Wyposażone w potężne silniki (m.in. marki Mercedes-Benz), osiągały bardzo wysokie prędkości, a ich lekka konstrukcja i układ napędowy stanowiły absolutną czołówkę ówczesnej myśli technicznej w regionie Adriatyku. Autor szczegółowo wymienia i charakteryzuje wszystkie osiem jednostek tego typu, które otrzymały nazwy pochodzące od charakterystycznych szczytów górskich Bałkanów: "ORJEN", "VELEBIT", "DINARA", "TRIGLAV", "SUVOBOR", "KAJMAKČALAN", "SREM" oraz "DURMITOR". Znaczna część artykułu poświęcona jest krótkiej, ale burzliwej karierze operacyjnej tych kutrów oraz ich dramatycznemu losowi podczas II wojny światowej. Freivogel relacjonuje, jak w trakcie inwazji Osi na Jugosławię w kwietniu 1941 roku większość z tych nowoczesnych jednostek wpadła w ręce wroga. Znaczna część kutrów (w tym m.in. "ORJEN", "VELEBIT", "DINARA" i "TRIGLAV") została przejęta przez Włochy (Regia Marina), która wcieliła je do służby jako kutry torpedowe (MTB/MAS), a po włoskiej kapitulacji w 1943 roku przeszły w ręce Niemców, kontynuując służbę na Morzu Adriatyckim.
• "VASILEFS GEORGIOS" i "VASILISSA OLGA" - od bliźniaków do przeciwników - Freivogel Zvonimir - Historia opowiadająca o losach dwóch bliźniaczych greckich niszczycieli, które z powodu zawirowań wojennych znalazły się po dwóch różnych stronach tego samego konfliktu. Oba okręty, będące modyfikacją brytyjskich niszczycieli typu "G", zostały zbudowane w Wielkiej Brytanii (w stoczni Yarrow) tuż przed wybuchem II wojny światowej jako nowoczesne i szybkie jednostki dla Królewskiej Marynarki Wojennej Grecji. Freivogel szczegółowo opisuje ich konstrukcję, uzbrojenie i dane taktyczno-techniczne, zwracając uwagę na to, jak bardzo były do siebie podobne - stąd tytułowi "bliźniacy". Punkt zwrotny w ich historii nastąpił w kwietniu 1941 roku, podczas niemieckiej inwazji na Grecję. "VASILEFS GEORGIOS", znajdujący się w tym czasie w suchym doku pływającym w Salamis na etapie remontu, został uszkodzony przez naloty Luftwaffe i ostatecznie przejęty przez Niemców. Po podniesieniu i remoncie jednostka została wcielona do niemieckiej Kriegsmarine w 1942 roku pod oznaczeniem "ZG3", a później otrzymała nazwę "HERMES". Okręt zaczął więc walczyć przeciwko Aliantom na Morzu Śródziemnym, eskortując konwoje Osi, aż do momentu, gdy wiosną 1943 roku został zatopiony u wybrzeży Tunezji przez alianckie lotnictwo. Zupełnie inne były losy jego bliźniaczej jednostki, "VASILISSA OLGA". Okrętowi udało się ewakuować z ogarniętej wojną Grecji do Aleksandrii w Egipcie. Z dala od ojczyzny, załoga walczyła ramię w ramię z Royal Navy, zdobywając ogromne uznanie i sławę jako jeden z najskuteczniejszych niszczycieli na Morzu Śródziemnym. Grecki niszczyciel wsławił się zatapianiem włoskich i niemieckich statków transportowych oraz okrętów podwodnych, stając się prawdziwym postrachem Osi. Swoją bojową drogę zakończył 26 września 1943 roku, gdy podczas kampanii o Dodekanez został zbombardowany i zatopiony przez niemieckie bombowce Junkers Ju 88 w zatoce Lakki na wyspie Leros.
• Rumuńskie okręty podwodne w czasie II wojny światowej w latach 1941-1944 - Sobański Maciej S. - Publikacja ta stanowi jedno z pełniejszych w polskiej literaturze przedmiotu opracowań poświęconych stosunkowo niszowemu, ale niezwykle ciekawemu tematowi, jakim były działania podwodne na Morzu Czarnym. Sobański, znany ze swojej skrupulatności w odkłamywaniu historii flot drugoplanowych, szczegółowo rekonstruuje skład, genezę i realną wartość bojową rumuńskich sił podwodnych, które walczyły u boku niemieckiej Kriegsmarine przeciwko radzieckiej Flocie Czarnomorskiej. W pierwszej części tekstu autor poddaje wnikliwej analizie technicznej same jednostki. Omawia historię najsłynniejszego rumuńskiego okrętu podwodnego - zbudowanego we Włoszech NMS "DELFINUL", który przez większość wojny stanowił trzon rumuńskich sił podwodnych i odnosił największe (choć często wyolbrzymiane przez ówczesną propagandę) sukcesy. Sobański opisuje również ambitne, lecz pełne problemów technicznych rumuńskie próby samodzielnego zbudowania własnych okrętów podwodnych w stoczni w Gałaczu, czego efektem były bliźniacze jednostki NMS "RECHINUL" i NMS "MARSUINUL". Autor zwraca uwagę na wieloletnie opóźnienia w ich budowie, przez które weszły one do służby dopiero w końcowym etapie wojny, nie odgrywając już znaczącej roli bojowej. Uzupełnieniem tego obrazu jest historia przekazanych Rumunii przez Włochy w 1943 roku miniaturowych okrętów podwodnych typu CB. Druga część artykułu to szczegółowe studium operacyjne. Sobański relacjonuje przebieg rumuńskich patroli bojowych na Morzu Czarnym, konfrontując oficjalne raporty z powojennymi badaniami archiwalnymi (w tym dokumentami radzieckimi), co pozwala mu zweryfikować rzeczywiste straty zadane Flocie Czarnomorskiej i oddzielić fakty od mitów. Tekst nie pomija również dramatycznego zwrotu akcji z sierpnia 1944 roku, kiedy to po przewrocie króla Michała I Rumunia przeszła na stronę Aliantów. Autor opisuje, jak ocalałe rumuńskie okręty podwodne zostały przejęte przez Armię Czerwoną i wcielone do radzieckiej marynarki wojennej, co ostatecznie przypieczętowało ich wojenny los.
• Morskie siły zbroje Jugosławiańskiej Armii Narodowo-Wyzwoleńczej w okresie II wojny światowej - Freivogel Zvonimir - Publikacja ta stanowi kompleksowe i niezwykle szczegółowe opracowanie poświęcone marynarce wojennej jugosłowiańskich partyzantów (Ratna mornarica NOVJ), która w trakcie II wojny światowej odegrała kluczową rolę w walkach na Adriatyku u boku Aliantów. W pierwszej części tekstu Freivogel, będący absolutnym światowym autorytetem w dziedzinie historii floty jugosłowiańskiej, skrupulatnie rekonstruuje genezę powstania tych sił morskich. Autor opisuje, jak w 1942 i 1943 roku, początkowo od zera, na bazie małych łodzi rybackich, przejętych włoskich jednostek oraz improwizowanych jednostek desantowych, zaczęła rodzić się partyzancka flota. Szczególny nacisk autor kładzie na okres po kapitulacji Włoch we wrześniu 1943 roku, kiedy to partyzanci przejęli znaczną część włoskiego sprzętu pływającego, a także na bezcenną pomoc brytyjską. Dostawy z Royal Navy, w tym nowoczesne kutry torpedowe (MTB), ścigacze (MGB) i patrolowce (ML), diametralnie zwiększyły potencjał bojowy NOVJ, przekształcając ją z luźnej flotylli improwizowanych łodzi w poważną siłę morską. Druga część artykułu to szczegółowe studium operacyjne działań na Morzu Adriatyckim. Freivogel relacjonuje, jak jugosłowiańskie okręty i kutry wspierały partyzanckie oddziały lądowe, ewakuowały rannych i cywilów z wysp (m.in. z bazy na Vis), a także toczyły zacięte walki z włoską Regia Marina, a po 1943 roku z niemiecką Kriegsmarine i marynarką chorwacką (NDH). Autor zwraca uwagę na specyfikę walki na przybrzeżnych wodach Dalmacji, gdzie małe, szybkie i dobrze uzbrojone jednostki partyzanckie, działając w nocy i wśród licznych wysp i raf, potrafiły skutecznie nękać niemieckie konwoje zaopatrzeniowe i udaremniać desanty.
• Mały okręt podwodny "P 901" "MALIŠAN" - Freivogel Zvonimir - Publikacja ta stanowi studium poświęcone losom jednej z najbardziej nietypowych jednostek w powojennej historii jugosłowiańskiej marynarki wojennej. W swoim tekście Freivogel, będący absolutnym autorytetem w dziedzinie historii floty jugosłowiańskiej, rekonstruuje drogę tego małego okrętu podwodnego, która zaczęła się jeszcze w trakcie II wojny światowej. Okręt ten został pierwotnie zbudowany we Włoszech jako "CB-20", czyli jedna z jednostek włoskiej serii "CB" (małych, przybrzeżnych okrętów podwodnych). Jego stępkę położono w 1943 roku w zakładach firmy Caproni w Mediolanie. Ze względu na zawirowania wojenne i kapitulację Włoch, jednostka nie zdążyła wziąć udziału w działaniach bojowych pod banderą Regia Marina. Punkt zwrotny w historii tego maleńkiego okrętu nastąpił w 1945 roku, gdy przejęli go jugosłowiańscy partyzanci. Nowo tworząca się powojenna Jugosławia, borykająca się z ogromnymi problemami w odbudowie własnej floty, postanowiła dokończyć i wcielić do służby ten nietypowy nabytek. Okręt otrzymał oznaczenie taktyczne "P-901" oraz nazwę "MALIŠAN" (co w języku serbsko-chorwackim oznacza "Maluch" lub "Dziecko"). Freivogel szczegółowo opisuje perypetie związane z jego powojennym wyposażaniem, próbami technicznymi oraz specyfiką służby w szeregach Jugosłowiańskiej Marynarki Wojennej. Okręt ten oficjalnie służył w flocie w latach 1953-1957, stanowiąc ciekawy pomost między włoską myślą techniczną z okresu II wojny światowej a wczesnym zimnowojennym obliczem jugosłowiańskiej floty podwodnej.
• 80 lat Bułgarskiej Marynarki Wojennej - Todorow Ilia - Publikacja ta stanowi kompleksowe opracowanie poświęcone historii i ewolucji Bułgarskiej Marynarki Wojennej (Băłgarski Wojenno Morski Sili) na przestrzeni ośmiu dekad, stanowiąc jedno z nielicznych tak szczegółowych kompendiów na ten temat w polskiej literaturze przedmiotu. W swoim tekście Todorow skrupulatnie rekonstruuje dzieje bułgarskiej floty, od jej początków i trudnego okresu międzywojennego, przez burzliwe lata II wojny światowej (w tym specyficzne relacje z III Rzeszą i ZSRR oraz działania na Morzu Czarnym), aż po czasy zimnej wojny i współczesność. Autor szczegółowo omawia skład floty, w tym nabytki z różnych źródeł (m.in. radzieckie niszczyciele, okręty podwodne, kutry rakietowe oraz trałowce), jak i specyfikę działań bułgarskich sił morskich w ramach Układu Warszawskiego. Dzięki dostępowi Ilii Todorowa do bułgarskich archiwów i jego eksperckiej wiedzy, polscy czytelnicy i modelarze uzyskali kompendium wiedzy, bogato ilustrowane planami i sylwetkami, które na długo pozostało podstawowym źródłem informacji o flocie tego nadczarnomorskiego państwa w polskim piśmiennictwie.
• Jugosłowiańskie trałowce rzeczne typu "NEŠTIN" - Vasiljević Dušan - Dušan Vasiljević, wybitny serbski historyk i absolutny autorytet w dziedzinie historii jugosłowiańskiej floty rzecznej (Rečna flotila), w swoim tekście szczegółowo opisał genezę, konstrukcję i służbę tych specyficznych jednostek, które odegrały kluczową rolę w powojennym oczyszczaniu Bałkanów z pozostawionych przez wojnę min. W pierwszej części opracowania autor rekonstruuje tło historyczne i operacyjne. Po zakończeniu II wojny światowej główne rzeki Jugosławii, zwłaszcza Dunaj, Sawa i Cisa, były skrajnie zaminowane, co paraliżowało żeglugę i odbudowę gospodarczą kraju. Nowa, socjalistyczna Jugosławia pilnie potrzebowała specjalistycznych, płytkowodnych jednostek do trałowania. Vasiljević opisuje, jak w latach 50. XX wieku, w oparciu o rodzimy przemysł stoczniowy, zaprojektowano i zbudowano serię małych trałowców typu "NEŠTIN". Autor podaje ich dokładne dane taktyczno-techniczne, zwracając uwagę na specyficzny, wręcz "rzeczny" charakter tych okrętów: bardzo małą wyporność, niezwykle płytkie zanurzenie oraz specjalną konstrukcję kadłuba (wykorzystującą drewno i materiały niemagnetyczne, aby ograniczyć ryzyko detonacji min magnetycznych), a także specyficzne wyposażenie trałowe i lekkie uzbrojenie artyleryjskie. Druga część artykułu poświęcona jest długiej, choć z pozoru mało spektakularnej, służbie tych jednostek. Vasiljević relacjonuje, jak trałowce typu "NEŠTIN" przez lata czyściły jugosłowiańskie odcinki rzek z niewybuchów, a z czasem, gdy bezpośrednie zagrożenie minowe ustało, były sukcesywnie przekształcane w jednostki patrolowe, desantowe i szkolne, służąc w flocie aż do schyłku istnienia socjalistycznej Jugosławii.
• Rumunii własna droga do budownictwa okrętów wojennych - Breyer Siegfried - Publikacja ta stanowiła uzupełnienie dla pozostałych tekstów z tego numeru, poświęconych flotom państw bałkańskich i czarnomorskich. Siegfried Breyer, światowy autorytet w dziedzinie historii niemieckiej Kriegsmarine i autor fundamentalnych encyklopedii pancerników, w swoim tekście skoncentrował się na ewolucji rumuńskiego przemysłu stoczniowego, który przez dekady starał się uniezależnić od zagranicznych dostawców. W swoim opracowaniu Breyer skrupulatnie rekonstruuje historyczne zmagania Rumunii z budową własnej floty. Autor opisuje, jak w oparciu o rodzime stocznie (przede wszystkim w Gałaczu nad Dunajem oraz w Konstancy) rumuńscy inżynierowie i wojskowi próbowali stworzyć od podstaw krajowy przemysł okrętowy. Tekst przybliża kulisy powstania i budowy w tych zakładach specyficznych jednostek, takich jak rzeczne monitory i kanonierki, a także najbardziej ambitnego przedsięwzięcia - budowy w Gałaczu własnych, rodzimych okrętów podwodnych (NMS "RECHINUL" i NMS "MARSUINUL"), które mimo ogromnych problemów technicznych i opóźnień, stały się symbolem rumuńskich aspiracji morskich.