| HMVS "VICTORIA" to większa z dwóch kanonierek odmiany Rendela zamówionych w 1882 roku przez rząd kolonii Wiktoria w stoczni Armstrong, Mitchell & Co. w Newcastle-upon-Tyne (obok HMVS "ALBERT"). Nazwana na cześć królowej Wiktorii, stanowiła trzon marynarki wojennej tej australijskiej kolonii w latach 80. XIX wieku. |
  Kraj: Wielka Brytaniaklasa: kanonierka śrubowa, stalowa kanonierka przybrzeżna, kanonierka Rendela, "gunboat" |
|
Specyfikacja |
| Nazwa okrętu | Stocznia | Położenie stępki | Wodowanie | Ukończenie budowy | Los okrętu |
| VICTORIA | Armstrong, Mitchell and Co. | 30.09.1882 | 25.06.1883 |
?.01.1884 |
Utylizowany w 1935 r. |
Dane taktyczno-techniczne |
Wymiary:
| Wyporność | 544 ton angielskich |
| Długość całkowita | 44,20 m (145 ft 0 in) |
| Długość na linii wodnej | 42,68 m (140 ft 0 in) |
| Szerokość | 8,23 m (27 ft 0 in) |
| Zanurzenie średnie | 3,35 m (11 ft 0 in) |
Napęd:
| Maszyny | Dwie 2-cylindrowe poziome maszyny parowe z normalnie prowadzonymi korbowodami podwójnego rozprężania; nieznana liczba kotłów; 2 śruby |
| Ożaglowanie | Pomocnicze typu szkuner o nieznanej powierzchni na dwóch masztach |
| Moc nominalna | 95 nhp |
| Moc indykowana | 800 ihp |
| Prędkość (pod parą) | 12,6 węzła |
| Paliwo | 90 ton węgla |
| Zasięg | brak danych |
Uzbrojenie:
| Początkowe | 1 działo 254 mm (10 in) L/32 25-tonowe (25-ton) Mk. I RBL; 2 działa 76 mm (3 in) L/27 12,5-funtowe (12,5 pdr) 8 cwt Armstrong RBL; 2 karabiny maszynowe (kartaczownice) 25 mm (1 in) Nordenfelt Mk. III. |
| Modernizacja w 1887 r. | 1 działo 203 mm (8 in) L/26 12,5-tonowe (12,5-ton) Mk. VII (Elswick Pattern E) RBL; 1 działo 152 mm (6 in) L/30 4-tonowe (4-ton) RBL Mk. V (Elswick Patteron K); 2 karabiny maszynowe (kartaczownice) 25 mm (1 in) Nordenfelt Mk. III. |
| Modernizacja w 1888 r. | 1 działo 203 mm (8 in) L/26 12,5-tonowe (12,5-ton) Mk. VII (Elswick Pattern E) RBL; 1 działo 152 mm (6 in) L/30 4-tonowe (4-ton) RBL Mk. V (Elswick Patteron K); 2 działa 57 mm (2,244 in) L/40 8cwt Hotchkiss Mk. I (lub Mk. II) QF |
Ludzie:
| Załoga | 53 oficerów i marynarzy |
Projekt |
Australia jako samodzielne, choć niekoniecznie całkowicie niepodległe, państwo powstała dopiero w 1901, w XIX wieku na terenach dzisiejszej Australii funkcjonowało sześć niezależnych kolonii brytyjskich. Przed powstaniem Związku Australijskiego w 1901 roku, obrona kolonii opierała się o posiadane przez nie własne siły morskie, oraz wydzielony zespół okrętów Royal Navy, stacjonujący na stałe w Sydney. Pięć z sześciu australijskich kolonii utworzyło własne marynarki wojenne. Były to: Nowa Południowa Walia, Queensland, Australia Południowa, Tasmania i Wiktoria (Australia Zachodnia dysponowała jedynie własnym oddziałem artylerii nadbrzeżnej). Składały się one przede wszystkim z niewielkich jednostek przeznaczonych głównie do patrolowania wód przybrzeżnych. Stała obecność okrętów brytyjskich w Australii datuje się od 1821 roku.
Stan Wiktoria utworzył własną marynarkę wojenną, która działa pod nazwą Victorian Naval Forces. W 1853 rozpoczęto budowę pierwszego okrętu - HMCS "VICTORIA", którego budowę ukończono 30 czerwca 1855. 31 maja 1856 okręt przybył do stanu Wiktoria. W 1859 sformowano brygadę morską. Następnie w 1863 brygada otrzymała status pół-milicji, ponownie przeformowana 1871, zmieniła nazwę na "Rezerwę Morską Wiktorii" i działa już jako pełny organ milicyjny. Po raz ostatni przeformowana w 1885, kiedy przyjęła nazwę "Brygady Morskiej Wiktorii". W okresie swej świetności brygada liczyła 300 milicjantów. Po olbrzymim sukcesie zakupu okrętu HMCS "VICTORIA" rząd kolonialny Wiktorii dokonał zakupu monitora HMVS "CERBERUS", wraz z zakupem tego okrętu, Royal Navy podarowała okręt liniowy HMS "NELSON". Niedługo później rząd Wiktorii zdecydował się na pozyskanie kolejnych jednostek.
Geneza powstania kanonierki HMVS "VICTORIA" wiąże się bezpośrednio z narastającymi napięciami geopolitycznymi w drugiej połowie XIX wieku. Po kryzysie wschodnim w latach 1877-1878 w brytyjskich koloniach w Australii - a w szczególności w bogatej i szybko rozwijającej się Wiktorii - pojawiły się uzasadnione obawy przed ewentualną napaścią ze strony raiderów lub krążowników oceanicznych carskiej Rosji. Obawiano się, że w przypadku konfliktu zbrojnego nieprzyjacielskie okręty mogą wedrzeć się do zatoki Port Phillip, by zniszczyć infrastrukturę portową lub wymusić okup na Melbourne.
W odpowiedzi na te zagrożenia władze kolonialne zwróciły się o pomoc do brytyjskich inżynierów wojskowych. Powstały wówczas raport, opracowany przez generała sir Williama Jervoisa oraz pułkownika Petera Scratchleya, rekomendował stworzenie zintegrowanego systemu obrony wybrzeża. Jego kluczowym elementem - obok artylerii nadbrzeżnej i pól minowych - miała być lokalna flotylla przybrzeżna. Ponieważ kolonia nie dysponowała budżetem na duże i kosztowne pancerniki, zdecydowano się na rozwiązanie ekonomiczne, a zarazem groźne dla potencjalnego napastnika: wykorzystanie małych, silnie uzbrojonych kanonierek.
Wybór padł na koncepcję brytyjskiego inżyniera George'a Rendela z zakładów Elswick. Zaprojektowane przez niego jednostki (tzw. flat-iron gunboats) charakteryzowały się niską sylwetką, niewielką wypornością oraz płaskim dnem, co pozwalało im bezpiecznie operować po płytkich wodach zatoki i czyniło je trudnym celem dla wroga. Mimo skromnych rozmiarów okręty te przenosiły ciężką artylerię potrafiącą przebić pancerz nieprzyjacielskich krążowników.
W 1882 roku rząd Wiktorii zatwierdził program rozbudowy flotylli morskiej (Victorian Naval Forces) i 28 sierpnia 1882 r. złożył zamówienie w znanej angielskiej stoczni Armstrong, Mitchell and Co. Kontrakt obejmował budowę dwóch kanonierek typu Rendela - większej HMVS "VICTORIA" i mniejszej HMVS "ALBERT" - a także torpedowca I klasy HMVS "CHILDERS" oraz dwóch mniejszych torpedowców II klasy HMVS "NEPEAN" i HMVS "LONSDALE". Zamówiona jednostka została nazwana na cześć królowej Wiktorii, stanowiła trzon marynarki wojennej tej australijskiej kolonii w latach 80. XIX wieku. Okręt został zbudowany na planach stoczniowych określonych w dokumentacji jako Armstrong Type D.
Konstrukcja |
Kadłub
Kadłub okrętu był zbudowany ze stali. Generalnie konstrukcja okrętu bazowała na projekcie stoczni Armstrong Type D (bardzo podobnej do budowanej równocześnie kanonierki HMVS "ALBERT", która z koleji bazowała na wersji Type B1). Ze względu na konieczność przenoszenia odrzutu potężnego, działa montowanego w części dziobowej, szkielet wzdłużny i poprzeczny został mocno usztywniony i wzmocniony grubszą płytą pod łożem armaty. "VICTORIA" reprezentował typowy wariant kanonierki przybrzeżnej (flat-iron). Posiadał obły, szeroki kadłub o płaskim dnie (długość 44,20 m (145 ft 0 in) przy szerokości 8,23 m (27 ft 0 in) oraz bardzo niską wolną burtę. Uniemożliwiało to skuteczne pływanie po wzburzonym oceanie, ale zapewniało stabilną platformę strzelecką na płytkich i spokojniejszych wodach zatoki Port Phillip. Kadłub podzielono na przedziały wodoszczelne za pomocą grodzi, co miało zwiększyć pływalność jednostki w razie przebicia poszycia. Część dziobowa była zdominowana przez stanowisko i podnośniki amunicji dla głównego działa, podczas gdy śródokręcie zajmowały kotłownie i maszynownia.
W porównaniu do HMVS "ALBERT" "VICTORIA" była znacząco większa. Posiadała wyporność ok. 530 ton angielskich (wobec 350-470 ton HMVS "ALBERT") oraz długość całkowitą większą o ok. 6 metrów (ok. 44,20 m wobec 36,6 m). Ponieważ "VICTORIA" przenosiła znacznie cięższe działo 10-calowe (25 ton) niż "ALBERT" (działo 8-calowe o masie 12 ton), jej przednia część kadłuba posiadała odpowiednio powiększoną, szerszą i silniej wzmocnioną strukturę dziobu oraz łoża artyleryjskiego, aby przenieść ogromny odrzut.
Po sprzedaży okrętu rządowi Australii Zachodniej i przebudowie okrętu na jednostkę pomocniczą, zmieniły się parametry wypornościowe i rozmiary. Po przebudowie okręt wypierał 357 GRT (Gross Register Tonnage - Pojemność Rejestrowa Brutto / BRT, czyli całkowita kubatura zamkniętych przestrzeni statku (kadłuba i nadbudówek). Jest to główny wskaźnik wielkości jednostki, na podstawie którego często oblicza się opłaty portowe, pilotowe czy kanałowe) oraz 69 NRT (Net Register Tonnage - Pojemność Rejestrowa Netto / NRT, pojemność użyteczna statku, czyli objętość przestrzeni przeznaczonych wyłącznie do przenoszenia ładunku lub transportu pasażerów (po odliczeniu miejsc zajmowanych przez maszynownię, kotłownie, zbiorniki paliwa, ładownie węgla, pomieszczenia załogi i urządzenia nawigacyjne). Zmieniły się również rozmiary: po przebudowie długość jednostki wynosiła 42,43 m (139 ft 2,5 in), szerokość 7,92 m (26 ft), natomiast zanurzenie 3,99 m (13 ft 1 in).
Opancerzenie
Okręt nie posiadał opancerzenia.
Uzbrojenie
Okręty uzbrojono początkowo w 1 działo 254 mm (10 in) L/32 25-tonowe (25-ton) Mk. I RBL; 2 działa 76 mm (3 in) L/27 12,5-funtowe (12,5 pdr) 8 cwt Armstrong RBL; 2 karabiny maszynowe (kartaczownice) 25 mm (1 in) Nordenfelt Mk. III. Działo 10-calowe znajdowało się na dziobie, w typowym położeniu dla kanonierek systemu Rendela. Na rufie znajdowały się dwa działa 76 mm (3 in) L/27 12,5-funtowe (12,5 pdr) 8 cwt Armstrong RBL, natomiast kartaczownice Nordenfelt znajdowały się na burtach.
W 1887 r. okręt przeszedł pierwszą modernizację uzbrojenia. Z okrętu zdjęto dziobowe działo 10-calowe i oba rufowe działa 3-calowe. W zamian zamontowano na dziobie działo 8-calowe, bardzo podobne do zastosowanego na HMVS "ALBERT", jednak o pół tony cięższe i bardziej wytrzymałe (Pattern E zamiast Pattern D). Rok później kartaczownice Nordenfelt wymieniono na 6-funtówki Hotchkiss'a. Uzbrojenie całkowicie zdemontowano po przekazaniu okrętu w 1896 r. rządowi Australii Zachodniej i przystosowaniu do służby pomocniczej.
Napęd
Okręt otrzymał dwie 2-cylindrowe poziome maszyny parowe z normalnie prowadzonymi korbowodami podwójnego rozprężania, wyprodukowane w zakładach R & W Hawthorn, Newcastle, napędzające każda po jednej śrubie, w budowie bardzo podobne do tych zamontowanych na HMVS "ALBERT", jednak większych i mocniejszych. Średnica cylindrów wysokiego ciśnienia wynosi 53,34 cm (21 in), a cylindrów niskiego ciśnienia 91,44 cm (36 in). Moc nominalna została obliczona na 95 nhp, natomiast na próbach osiągnięto 807 ihp. Mimo posiadania napędu parowego, okręt wyposażono w pomocnicze ożaglowanie typu szkuner (dwa maszty). Żagle wykorzystywano głównie podczas długiego rejsu z Wielkiej Brytanii do Australii, aby zaoszczędzić węgiel, oraz podczas rutynowych rejsów patrolowych przy sprzyjającym wietrze.
Służba |
| 28.06.1882 | Złożenie zamówienia na budowę okrętu. |
| 30.09.1882 | Położenie stępki pod budowę okrętu w stoczni Armstrong, Mitchell & Co Ltd, Elswick, Newcastle-upon-Tyne. Okrętowi nadano numer stoczniowy 455. |
| 25.06.1883 | Wodowanie okrętu. |
| 01.1884 | Ukończenie budowy, pomyślny przebieg prób morskich u wybrzeży Portsmouth oraz zakończenie odbiorów technicznych. Koszt jednostki wyniósł 40 093 funtów. |
| 26.01.1884 | Przygotowanie okrętu do wyprawy do zleceniodawcy. Zaokrętowanie załogi w Newcastle (złożonej z czynnych i byłych marynarzy Royal Navy) przed rejsem dostawczym do Australii. |
| 03.02.1884 | Wypłynięcie w rejs do Spithead wraz z kanonierką "ALBERT"; ze względów prawnych obie jednostki zaklasyfikowano jako "okręty wojenne do dyspozycji Rządu Imperialnego", co umożliwiło im odbycie podróży jako jednostki Royal Navy. |
| 14.02.1884 | Wypłynięcie z Anglii w kierunku Gibraltaru pod dowództwem kmdr. (Captain) Alana Brodericka Thomasa (na pokładzie "VICTORIA"). |
| 21.02.1884 | Przypłynięcie do Gibraltaru. |
| 26.02.1884 | Spotkanie na Malcie z nowym torpedowcem "CHILDERS". |
| 19.03.1884 | Dotarcie do portu Suakin nad Morzem Czerwonym w celu wsparcia wojsk brytyjskich w tłumieniu powstania Mahdiego w Sudanie (po tym, jak rząd Wiktorii zaoferował pomoc zbrojną). |
| 23.03.1884 | Wznowienie rejsu do Australii (z "VICTORIA" holującą torpedowiec "CHILDERS" w celu oszczędzania węgla) w kierunku Adenu, Kolombo i Oceanu Indyjskiego po ustaleniu, że wsparcie w Sudanie nie jest konieczne. |
| 24.05.1884 | Przypłynięcie na Wyspę Czwartkową (Thursday Island), co stanowiło pierwsze przybicie do brzegów Australii; następnie rejs kontynuowano wzdłuż wschodniego wybrzeża przez Townsville i Sydney. |
| 24.06.1884 | 24 czerwca 1884 o godzinie 9:00 nastąpiło zwieńczenie 19-tygodniowej podróży i uroczyste powitanie w zatoce Port Phillip przez okręt HMVS "CERBERUS". |
| 1884 - 1893 | Aktywna służba w ramach Victorian Naval Forces (udział w corocznych manewrach, ćwiczeniach na wodach Port Phillip Bay oraz okazjonalnych rejsach po Cieśninie Bassa). |
| 1887 | Przebudowa uzbrojenia: m.in. zdemontowanie głównego działa 10-calowego i zastąpienie go nowocześniejszą armatą 8-calową. |
| 1888 | Kolejna modernizacja uzbrojenia: zastąpienie kartaczownic Nordenfeldta szybkostrzelnymi działami 6-funtowymi. |
| 1895 | Ogłoszenie przez Departament Obrony Wiktorii decyzji o wycofaniu ze służby i odstawieniu okrętu w rezerwę (wraz z kanonierką "ALBERT"). |
| 1896 | Zakup wycofanego kadłuba przez Rząd Australii Zachodniej z przeznaczeniem na holownik cywilny. |
| 1902 | Sprzedaż jednostki przedsiębiorstwu holowniczemu Fenwicks z Sydney i służba w roli holownika portowego z bazą w Newcastle. |
| 01.04.1920 | Sprzedaż okrętu J. O’Connorowi z Balmain, a następnie porzucenie kadłuba w Kerosene Bay (Sydney). |
| 1935 | Najprawdopodobniej w tym okresie kadłub został ostatecznie zezłomowany. |
Galeria |
Żródła:
- Roger Chesneau, Eugene M. Kolesnik, eds. (1979). Conway's All the World's Fighting Ships 1860-1905. Greenwich: Conway Maritime Press.
- Dawid Lyon, Rif Winfield (2004). The Sail & Steam Navy List. All the ships of the Royal Navy 1815 - 1889. Chatham Publishing.
- Wikipedia, HMVS Cerberus, NavWeaps oraz inne strony internetowe.
