| HMVS "ALBERT" to duża stalowa przybrzeżna kanonierka śrubowa typu Rendel (konstrukcji Armstrong B1, tzw. flat-iron gunboat), zbudowana w 1884 roku w brytyjskiej stoczni Armstrong, Mitchell and Co. dla sił morskich kolonii Wiktoria (Victorian Naval Forces). Nazwano ją na cześć księcia Alberta, męża królowej Wiktorii. |
![]() Kraj: Wielka Brytaniaklasa: kanonierka śrubowa, stalowa kanonierka przybrzeżna, kanonierka Rendela, "gunboat" |
|
Specyfikacja |
| Nazwa okrętu | Stocznia | Położenie stępki | Wodowanie | Ukończenie budowy | Los okrętu |
| ALBERT (ex. MELBOURNE) | Armstrong, Mitchell and Co. | 30.09.1882 | 06.06.1883 |
?.01.1884 |
Sprzedany w 1917 r. |
Dane taktyczno-techniczne |
Wymiary:
| Wyporność | 350 ton angielskich |
| Wyporność pełna | 470 ton angielskich |
| Długość całkowita | 36,58 m (120 ft 0 in) |
| Długość pomiędzy pionami | 35,05 m (115 ft 0 in) |
| Szerokość | 7,62 m (25 ft 0 in) |
| Zanurzenie średnie | 2,90 m (9 ft 6 in) |
Napęd:
| Maszyny | Dwie 2-cylindrowe poziome maszyny parowe z normalnie prowadzonymi korbowodami podwójnego rozprężania; nieznana liczba kotłów; 2 śruby |
| Ożaglowanie | Pomocnicze typu szkuner o nieznanej powierzchni na dwóch masztach |
| Moc indykowana | 400 ihp |
| Prędkość (pod parą) | 10,2 węzła |
| Paliwo | 60 ton węgla |
| Zasięg | brak danych |
Uzbrojenie:
| Początkowe | 1 działo 203 mm (8 in) L/26 12-tonowe (12-ton) Mk. VII (Elswick Pattern D) RBL; 1 działo 152 mm (6 in) L/30 4-tonowe (4-ton) RBL Mk. V (Elswick Patteron K); 2 działa 66 mm (2,6 in) L/28 9-funtowe (9 pdr) 5 cwt RBL; 2 karabiny maszynowe (kartaczownice) 25 mm (1 in) Nordenfelt Mk. III |
Ludzie:
| Załoga | 41-55 oficerów i marynarzy |
Projekt |
Australia jako samodzielne, choć niekoniecznie całkowicie niepodległe, państwo powstała dopiero w 1901, w XIX wieku na terenach dzisiejszej Australii funkcjonowało sześć niezależnych kolonii brytyjskich. Przed powstaniem Związku Australijskiego w 1901 roku, obrona kolonii opierała się o posiadane przez nie własne siły morskie, oraz wydzielony zespół okrętów Royal Navy, stacjonujący na stałe w Sydney. Pięć z sześciu australijskich kolonii utworzyło własne marynarki wojenne. Były to: Nowa Południowa Walia, Queensland, Australia Południowa, Tasmania i Wiktoria (Australia Zachodnia dysponowała jedynie własnym oddziałem artylerii nadbrzeżnej). Składały się one przede wszystkim z niewielkich jednostek przeznaczonych głównie do patrolowania wód przybrzeżnych. Stała obecność okrętów brytyjskich w Australii datuje się od 1821 roku.
Stan Wiktoria utworzył własną marynarkę wojenną, która działa pod nazwą Victorian Naval Forces. W 1853 rozpoczęto budowę pierwszego okrętu - HMCS "VICTORIA", którego budowę ukończono 30 czerwca 1855. 31 maja 1856 okręt przybył do stanu Wiktoria. W 1859 sformowano brygadę morską. Następnie w 1863 brygada otrzymała status pół-milicji, ponownie przeformowana 1871, zmieniła nazwę na "Rezerwę Morską Wiktorii" i działa już jako pełny organ milicyjny. Po raz ostatni przeformowana w 1885, kiedy przyjęła nazwę "Brygady Morskiej Wiktorii". W okresie swej świetności brygada liczyła 300 milicjantów. Po olbrzymim sukcesie zakupu okrętu HMCS "VICTORIA" rząd kolonialny Wiktorii dokonał zakupu monitora HMVS "CERBERUS", wraz z zakupem tego okrętu, Royal Navy podarowała okręt liniowy HMS "NELSON". Niedługo później rząd Wiktorii zdecydował się na pozyskanie kolejnych jednostek.
Geneza powstania kanonierki HMVS "ALBERT" wiąże się bezpośrednio z narastającymi napięciami geopolitycznymi w drugiej połowie XIX wieku. Po kryzysie wschodnim w latach 1877-1878 w brytyjskich koloniach w Australii - a w szczególności w bogatej i szybko rozwijającej się Wiktorii - pojawiły się uzasadnione obawy przed ewentualną napaścią ze strony raiderów lub krążowników oceanicznych carskiej Rosji. Obawiano się, że w przypadku konfliktu zbrojnego nieprzyjacielskie okręty mogą wedrzeć się do zatoki Port Phillip, by zniszczyć infrastrukturę portową lub wymusić okup na Melbourne.
W odpowiedzi na te zagrożenia władze kolonialne zwróciły się o pomoc do brytyjskich inżynierów wojskowych. Powstały wówczas raport, opracowany przez generała sir Williama Jervoisa oraz pułkownika Petera Scratchleya, rekomendował stworzenie zintegrowanego systemu obrony wybrzeża. Jego kluczowym elementem - obok artylerii nadbrzeżnej i pól minowych - miała być lokalna flotylla przybrzeżna. Ponieważ kolonia nie dysponowała budżetem na duże i kosztowne pancerniki, zdecydowano się na rozwiązanie ekonomiczne, a zarazem groźne dla potencjalnego napastnika: wykorzystanie małych, silnie uzbrojonych kanonierek.
Wybór padł na koncepcję brytyjskiego inżyniera George'a Rendela z zakładów Elswick. Zaprojektowane przez niego jednostki (tzw. flat-iron gunboats) charakteryzowały się niską sylwetką, niewielką wypornością oraz płaskim dnem, co pozwalało im bezpiecznie operować po płytkich wodach zatoki i czyniło je trudnym celem dla wroga. Mimo skromnych rozmiarów okręty te przenosiły ciężką artylerię potrafiącą przebić pancerz nieprzyjacielskich krążowników.
W 1882 roku rząd Wiktorii zatwierdził program rozbudowy flotylli morskiej (Victorian Naval Forces) i 28 sierpnia 1882 r. złożył zamówienie w znanej angielskiej stoczni Armstrong, Mitchell and Co. Kontrakt obejmował budowę dwóch kanonierek typu Rendela - większej HMVS "VICTORIA" i mniejszej HMVS "ALBERT" - a także torpedowca I klasy HMVS "CHILDERS" oraz dwóch mniejszych torpedowców II klasy HMVS "NEPEAN" i HMVS "LONSDALE". Zamówiona jednostka została nazwana na cześć księcia Alberta, męża królowej Wiktorii, jednak zgodnie z niektórymi danymi początkowo okręt miał się nazywac "MELBOURNE", jednak nazwę zmieniono jeszcze przed wodowaniem jednostki. Okręt został zbudowany na planach stoczniowych określonych w dokumentacji jako Armstrong Type B1.
Konstrukcja |
Kadłub
Kadłub okrętu był zbudowany ze stali. Ze względu na konieczność przenoszenia odrzutu potężnego, 8-calowego działa montowanego w części dziobowej, szkielet wzdłużny i poprzeczny został mocno usztywniony i wzmocniony grubszą płytą pod łożem armaty. "ALBERT" reprezentował typowy wariant kanonierki przybrzeżnej (flat-iron). Posiadał obły, szeroki kadłub o płaskim dnie (długość 35,05 m (115 ft 0 in) przy szerokości aż 7,62 m (25 ft 0 in), co dawało stosunek długości do szerokości na poziomie zaledwie 4,6:1) oraz bardzo niską wolną burtę. Uniemożliwiało to skuteczne pływanie po wzburzonym oceanie, ale zapewniało stabilną platformę strzelecką na płytkich i spokojniejszych wodach zatoki Port Phillip. Kadłub podzielono na przedziały wodoszczelne za pomocą grodzi, co miało zwiększyć pływalność jednostki w razie przebicia poszycia. Część dziobowa była zdominowana przez stanowisko i podnośniki amunicji dla głównego działa, podczas gdy śródokręcie zajmowały kotłownie i maszynownia.
Okręt posiadał dedykowaną prądnicę napędzaną małą maszyną parową, co pozwalało na zasilanie wewnętrznego oświetlenia elektrycznego. Na pokładzie zamontowano również reflektor bojowy, przeznaczony do wykrywania i oświetlania nocnych atatków wroga oraz do komunikacji błyskowej. Na żurawikach po bokach kadłuba okręt przenosił zestaw łodzi pomocniczych, w tym szalupę wiosłową oraz wielozadaniowy kuter roboczy, wykorzystywane do transportu załogi, inspekcji oraz prac kotwicznych. Z racji wykorzystywania okrętu do funkcji pomocniczych i manewrowych w otoczeniu wąskich przesmyków zatoki, w okolicy dziobu zamontowano mocny, parowy wciągarkowy mechanizm kotwiczny. Silny osprzęt holowniczy na rufie okazał się na tyle praktyczny, że po wycofaniu okrętu z pierwszej linii ułatwił jego późniejszą przebudowę na holownik portowy.
Opancerzenie
Okręt nie posiadał opancerzenia.
Uzbrojenie
Okręty uzbrojono początkowo w 1 działo 203 mm (8 in) L/26 12,5-tonowe (12,5-ton) Mk. VII (Elswick Pattern D) BL, 1 działo 152 mm (6 in) L/30 4-tonowe (4-ton) BL Mk. V (Elswick Patteron K), 2 działa 66 mm (2,6 in) L/28 9-funtowe (9 pdr) 5 cwt RBL oraz 2 karabiny maszynowe (kartaczownice) 25 mm (1 in) Nordenfelt Mk. III.
Na dziobie znajduje się 8-calowe działo o masie 12,5 tony, z możliwością obrotu o 15 stopni w stronę każdej z burt. Miało ono długość 5,87 m (19 ft 3 in), a jego maksymalny ładunek miotający wynosi 100 funtów (45,4 kg) prochu, natomiast mniejszy ładunek to 65 funtów (29,5 kg) prochu gruboziarnistego (pebble powder). Pocisk z tego działa o średniej wadze 180 funtów (81,6 kg) był w stanie przebić pancerz z zgrzewanego żelaza o grubości 14,5 cala (36,8 cm). Na rufie umieszczono 4-tonowe działo 6-calowe, zamontowane na lawecie obrotowej. Jego długość wynosiła 4,45 m (14 ft 7 in) (4,45 m). Średnia waga pocisku to 70 funtów (31,8 kg), a maksymalny ładunek miotający wynosi 42 funty (19,1 kg) prochu. Pocisk ten potrafi przebić do 11,5 cala (29,2 cm) pancerza ze zgrzewanego żelaza. Okręt posiadał również dwie 9-funtówki zamontowane na śródokręciu (na burtach), z których każda ważyła 5 cetnarów (ok. 254 kg). Masa pocisku wynosiła 9 funtów (4,1 kg), a ładunek miotający 2,5 funta (1,1 kg) drobnoziarnistego prochu karabinowego. Okręt przenosił również dwie czterolufowe kartaczownice Nordenfeldta.
Napęd
Okręt otrzymał dwie 2-cylindrowe poziome maszyny parowe z normalnie prowadzonymi korbowodami podwójnego rozprężania, wyprodukowane w zakładach R & W Hawthorn, Newcastle, napędzające każda po jednej śrubie. Średnica cylindrów wysokiego ciśnienia wynosi 43,2 cm (17 in), a cylindrów niskiego ciśnienia 66 cm (26 in). Skok tłoka wynosił 38,1 cm (1 ft 3 in). Maszyny uzyskiwały łączną średnią moc indykowaną bliską 400 KM. Średnie (pomiarowe) ciśnienie w cylindrze wysokiego ciśnienia prawej burty wynosiło 39,4 funta/cal² (2,71 bara), a niskiego ciśnienia 16,75 funta/cal² (1,15 bara); z kolei po stronie lewej burty wynosiło odpowiednio 37,83 funta/cal² (2,61 bara) dla wysokiego i 15,34 funta/cal² (1,06 bara) dla niskiego ciśnienia. Podczas rejsu próbnego osiągnięto prędkość 10,18 węzła. Kotły, paleniska oraz śruby były nieco mniejsze niż te kanonierce "VICTORIA". Jak wspomniano w doniesieniach prasowych z epoki całość sprawowała się znakomicie podczas rejsu do Australii. Mimo posiadania napędu parowego, okręt wyposażono w pomocnicze ożaglowanie typu szkuner (dwa maszty). Żagle wykorzystywano głównie podczas długiego rejsu z Wielkiej Brytanii do Australii, aby zaoszczędzić węgiel, oraz podczas rutynowych rejsów patrolowych przy sprzyjającym wietrze.
Służba |
| 28.06.1882 | Złożenie zamówienia na budowę okrętu. |
| 30.09.1882 | Położenie stępki pod budowę okrętu w stoczni Armstrong, Mitchell & Co Ltd, Elswick, Newcastle-upon-Tyne. Okrętowi nadano numer stoczniowy 454. |
| 06.06.1883 | Wodowanie okrętu. |
| 01.1884 | Ukończenie budowy, pomyślny przebieg prób morskich u wybrzeży Portsmouth oraz zakończenie odbiorów technicznych. Koszt jednostki wyniósł 27 731 funtów. |
| 26.01.1884 | Przygotowanie okrętu do wyprawy do zleceniodawcy. Zaokrętowanie załogi w Newcastle (złożonej z czynnych i byłych marynarzy Royal Navy) przed rejsem dostawczym do Australii. |
| 03.02.1884 | Wypłynięcie w rejs do Spithead wraz z kanonierką "VICTORIA"; ze względów prawnych obie jednostki zaklasyfikowano jako "okręty wojenne do dyspozycji Rządu Imperialnego", co umożliwiło im odbycie podróży jako jednostki Royal Navy. |
| 14.02.1884 | Wypłynięcie z Anglii w kierunku Gibraltaru pod dowództwem kmdr. (Captain) Alana Brodericka Thomasa (na pokładzie "VICTORIA"). |
| 21.02.1884 | Przypłynięcie do Gibraltaru. |
| 26.02.1884 | Spotkanie na Malcie z nowym torpedowcem "CHILDERS". |
| 19.03.1884 | Dotarcie do portu Suakin nad Morzem Czerwonym w celu wsparcia wojsk brytyjskich w tłumieniu powstania Mahdiego w Sudanie (po tym, jak rząd Wiktorii zaoferował pomoc zbrojną). |
| 23.03.1884 | Wznowienie rejsu do Australii (z Suakin) przez Aden, Kolombo, Ocean Indyjski i Zatokę Karpentaria, po ustaleniu, że wsparcie w Sudanie nie jest konieczne. |
| 24.05.1884 | Przypłynięcie na Wyspę Czwartkową (Thursday Island), co stanowiło pierwsze przybicie do brzegów Australii; następnie rejs kontynuowano wzdłuż wschodniego wybrzeża przez Townsville i Sydney. |
| 24.06.1884 | 24 czerwca 1884 o godzinie 9:00 nastąpiło zwieńczenie 19-tygodniowej podróży i uroczyste powitanie w zatoce Port Phillip przez okręt HMVS "CERBERUS". |
| 1884 - 1893 | Aktywna służba w ramach Victorian Naval Forces (udział w corocznych manewrach, ćwiczeniach na wodach Port Phillip Bay oraz okazjonalnych rejsach po Cieśninie Bassa). |
| 02.04.1895 | Przekazanie materiałów wybuchowych na okręt flagowy HMVS "NELSON" i rozpoczęcie procedury wycofywania ze służby. |
| 20.04.1895 | Dwudziestego kwietnia 1895 r. o godzinie 11:45 nastąpiło oficjalne wycofanie okrętu ze służby (out of commission) po uprzednim zdemontowaniu uzbrojenia oraz wyposażenia i rozwiązaniu załogi. |
| 10.04.1897 | Sprzedaż okrętu Departamentowi Robót Publicznych Wiktorii (Victorian Public Works Department); wykorzystanie jednostki jako holownika, do prac portowych oraz jako okrętu pomocniczego przy pracach inżynieryjnych (pogłębianie toru wodnego w przesmyku The Rip). |
| 09.1917 | Wystawienie kadłuba na sprzedaż po tym, jak zrezygnowano z planu przebudowy zarekwirowanej na potrzeby I wojny światowej jednostki na holownik wojskowy w stoczni Cockatoo Island w Sydney (ze względu na zbyt wysokie koszty). Następnie okręt został sprzedany i przebudowany na hulk-lichtugę paliwową (zbiornikowiec) do obsługi portu w Sydney. |
Galeria |
- Roger Chesneau, Eugene M. Kolesnik, eds. (1979). Conway's All the World's Fighting Ships 1860-1905. Greenwich: Conway Maritime Press.
- Dawid Lyon, Rif Winfield (2004). The Sail & Steam Navy List. All the ships of the Royal Navy 1815 - 1889. Chatham Publishing.
- Wikipedia, HMVS Cerberus, NavWeaps oraz inne strony internetowe.

Kraj: Wielka Brytania