Monitor

Monitor to stosunkowo mały okręt wojenny, który nie jest ani specjalnie szybki, ani silnie opancerzony, ale ma nieproporcjonalnie duże działa. Były używane przez niektóre marynarki wojenne od lat 60-tych XIX wieku, podczas pierwszej wojny światowej i w ograniczonym stopniu podczas drugiej wojny światowej. Oryginalny monitor został zaprojektowany w 1861 roku przez Johna Ericssona, który nazwał go USS "MONITOR". Ericsson zaprojektował go do działania na płytkich akwenach (przybrzeżnych i rzekach) i zakładał prezentowanie przeciwnikowi jak najmniejszego celu, z wodą wokół niego jako dodatkową ochroną.

Bitwa pod Hampton Roads (marzec 1862), pomiędzy USS "MONITOR" a CSS "VIRGINIA", była pierwszym starciem między pancernikami. Kilka takich bitew miało miejsce podczas wojny secesyjnej, a dziesiątki monitorów zbudowanych dla Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych odzwierciedlały w swoich projektach rolę związaną głównie z walką z innymi okrętami pancernymi. Jednak bombardowanie fortyfikacji było kolejną krytyczną rolą, jaką odgrywały wczesne monitory, chociaż te wczesne projekty były znacznie mniej zdolne do wykonania tego typu zadań.

Trzy miesiące po bitwie pod Hampton Roads John Ericsson zabrał swój projekt do rodzinnej Szwecji, a w 1865 roku w Motala Warf w Norrköping zbudowano pierwszy szwedzki monitor, przyjmujący nazwisko inżyniera. Za nią podążało 14 kolejnych,a jeden z nich, kanonbåten "SÖLVE", służył do 1922 roku i jest dziś przechowywany w muzeum morskim Maritiman w Göteborgu. Ericsson i inni prowadzili wiele eksperymentów w latach wojny secesyjnej. Zbudowane okręty obejmowały monitor z potrójną wieżą, klasę monitorów napędzanych kołem łopatkowym, klasę monitorów półzanurzalnych oraz klasę monitorów uzbrojonych w torpedy drzewcowe (miny wytykowe).

W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX wieku kilka narodów zbudowało monitory, które były używane do obrony wybrzeża i przyjęło nazwę monitor jako klasa okrętu. Te, które były bezpośrednio wzorowane na USS "MONITOR", to niskoburtowe, bezmasztowe statki o napędzie parowym z jedną lub dwiema obrotowymi, opancerzonymi wieżami. Niska wolna burta oznaczała, że okręty te nie nadawały się do żeglugi oceanicznej i zawsze były narażone na zalanie, podtopienie i ewentualne straty. Jednak znacznie zmniejszyło to koszt i wagę pancerza wymaganego do ochrony, a przy złej pogodzie morze mogło zalewać pokład, zamiast przechylać okręt. Podejmowano próby wyposażenia monitorów w żagle, ale zapewnienie masztów zakłócało zdolność wież do działania w pełnym 360-stopniowym zakresie, a ciężar masztów i żagli w górze powodował, że statki były mniej stabilne. Jeden okręt, masztowy pancernik wieżowy HMS "CAPTAIN", który łączył wieżę i żagle z niską wolną burtą, zatonął podczas złej pogody.

Późnym przykładem okrętu wzorowanego na USS "MONITOR" był "HUÁSCAR", zaprojektowany przez kapitana Cowpera P. Colesa, orędownika i twórcę okrętów z wieżami dla Royal Navy. "HUÁSCAR" był jednym z wielu projektów monitorów wyposażonych w taran. Został zbudowany i zwodowany w 1865 roku dla peruwiańskiej marynarki wojennej w Birkenhead w Anglii. "HUÁSCAR" pod dowództwem kontradmirała Miguela Grau walczył z wyróżnieniem podczas wojny na Pacyfiku. Z powodzeniem atakował wrogie szlaki morskie przez kilka miesięcy i opóźniał inwazję armii chilijskiej na terytorium Peru, dopóki nie został schwytany przez chilijską marynarkę wojenną w bitwie pod Angamos w 1879 r. Znajdując się w chilijskich rękach, "HUÁSCAR" stoczył małą bitwę z peruwiańskim monitorem "MANCO CAPAC" podczas bombardowania Ariki, gdzie został uszkodzony. Po przegranej bitwie lądowej załoga zatopiła BAP "MANCO CAPAC", aby zapobiec schwytaniu. Przez lata zarówno Chile, jak i Peru zaczęły czcić okręt i oficerów z obu stron, którzy zginęli na jego pokładzie, dowodząc nim lub wchodząc na jego pokład, jako bohaterów narodowych. "HUÁSCAR" jest obecnie w służbie chilijskiej marynarki wojennej, został przywrócony do stanu zbliżonego do pierwotnego i jako okręt-muzeum jest otwarty dla zwiedzających w swoim miejscu postoju w Talcahuano.

W celu stworzenia bardziej zdatnego do żeglugi okrętu, który byłby bardziej zdolny do ostrzału wybrzeża, stworzono podklasę monitorów zwaną monitorem palisadowym lub balustradowym (ang. "breastwork monitor", w polskiej nomenklaturze czasami występuje nazwa monitor parapetowy), który stał się bardziej powszechny pod koniec XIX wieku. Okręty te miały podniesione wyżej wieże i cięższą nadbudówkę na opancerzonej platformie nad kadłubem. Nadal nie odnosiły szczególnych sukcesów jako jednostki pełnomorskie ze względu na krótki zasięg i słabą niezawodność silników parowych. Pierwszym z tych okrętów był HMVS "CERBERUS", zbudowany w latach 1868-1870. Później został zatopiony i używany jako falochron w pobliżu Melbourne w Australii i nadal jest tam widoczny, ponieważ jego górne elementy wystają z wody.

Monitory były często używane podczas wojny hiszpańsko-amerykańskiej w 1898 r. Godnymi uwagi monitorami Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych, które walczyły w tej wojnie, były USS "AMPHITRITE", USS "PURITAN", USS "MONTEREY" i USS "TERROR". Te cztery monitory walczyły w bitwach lub kampaniach, takich jak bombardowanie San Juan, bitwa pod Fajardo i kampania filipińska. W konflikcie uczestniczyły również inne monitory, w tym oryginalne okręty z wojny secesyjnej. Zostały one reaktywowane do obrony wybrzeża, aby rozwiać obawy przed niespodziewanymi najazdami hiszpańskimi, ale była to czysto polityczna poza, ponieważ jednostki te były zbyt wolne i przestarzałe, aby miały jakąkolwiek wartość militarną.

Podczas I wojny światowej Królewska Marynarka Wojenna opracowała kilka typów okrętów, które miały zapewniać bliskie wsparcie żołnierzom na lądzie. Nazywane "monitorami", miały niewiele wspólnego z monitorami z XIX wieku, chociaż miały wspólną cechę słabej dzielności morskiej, płytkiego zanurzenia i ciężkiego uzbrojenia w wieżach.

Pierwszy typ, "HUMBER", został rozpoczęty jako duże rzeczne kanonierki dla brazylijskiej marynarki wojennej. Późniejsze projekty były równie prowizoryczne - często były przeznaczone do przenoszenia aktualnie dostępnej zapasowej broni, pochodzącej z okrętów złomowanych lub nigdy nie zbudowanych, z kadłubami szybko zaprojektowanymi i zbudowanymi w najtańszy możliwy sposób. Miały szerokie kadłuby zapewniające stabilność (szerokość stanowiła około 1/3 całkowitej długości), co w połączeniu z brakiem nacisku na prędkość czyniło je wyjątkowo powolnymi i nie nadawały się do walki morskiej ani do jakiejkolwiek służby na pełnym morzu. Monitory Królewskiej Marynarki Wojennej odegrały rolę w konsolidacji lewego skrzydła frontu zachodniego podczas "wyścigu do morza" w 1914 roku.

Oprócz tych okrętów w trakcie wojny zbudowano kilka monitorów od podstaw. Ich uzbrojenie zazwyczaj składało się z wieży pochodzącej z wycofanego ze służby predrednota. Te monitory zostały zaprojektowane tak, aby były odporne na ataki torpedowe - wybrzuszenia linii wodnej zostały włączone od typu "ABERCROMBIE" z 1915 roku. Gdy wojna przybrała dłuższy przebieg, te cięższe monitory utworzyły patrole wraz z niszczycielami po obu stronach Cieśniny Dover, aby wykluczyć wrogie okręty nawodne z kanału La Manche i zatrzymać wroga w porcie. Monitory mogłyby również działać w ujściach rzek. HMS "GENERAL WOLFE", jeden z monitorów typu "LORD CLIVE", do którego w 1918 roku dodano pojedyncze działo 18-calowe (457 mm), był w stanie ostrzelać most oddalony o 20 mil (30 km) w pobliżu Ostendy. Inne monitory RN służyły na Morzu Śródziemnym.

W okresie I wojny światowej marynarka wojenna Stanów Zjednoczonych w dużej mierze przestała używać monitorów. Tylko kilka nadal istniało, a tylko siedem było nadal w służbie, z których wszystkie zostały zdegradowane do roli tenderów okrętów podwodnych. Była to ostatnia wojna, w której monitory Stanów Zjednoczonych mogły wejść do służby. Ostatni oryginalny amerykański monitor, USS "WYOMING", przemianowany na USS "CHEYENNE" w 1908 roku, został skreślony z listy Marynarki Wojennej w 1937 roku.

Austro-węgierska marynarka wojenna również dużo zainwestowała w budowę monitorów do patrolowania jej wewnętrznych systemów rzecznych, takich jak Dunaj i jego dopływy. Okręty te były jednymi z pierwszych, które ostrzeliwały terytorium Serbii na początku pierwszej wojny światowej i brały udział w bombardowaniu Belgradu, a także działały w innych bałkańskich kampaniach przeciwko Serbii i Rumunii. Pod koniec wojny ocalałe okręty zostały rozparcelowane dla marynarki wojennej nowego państwa Jugosławii i Rumunii jako nagrody wojenne. Włoska marynarka wojenna zbudowała również kilka monitorów, w tym "FAÀ DI BRUNO", wykorzystując lufy głównych dział anulowanych pancerników typu "FRANCESCO CARACCIOLO".

Mniejsze monitory Royal Navy zostały w większości złomowane po I wojnie światowej, chociaż "EREBUS" i "TERROR" przetrwały, by walczyć w II wojnie światowej. Kiedy powróciło zapotrzebowanie na wsparcie w postaci ostrzału wybrzeża, skonstruowano dwa duże nowe monitory typu "ROBERTS" i wyposażono je w 15-calowe (380 mm) działa ze starszych pancerników. 

Monitory Królewskiej Marynarki Wojennej służyły na Morzu Śródziemnym, wspierając kampanie brytyjskiej 8. Armii. Były częścią sił przeznaczonych do bombardowania wybrzeża podczas inwazji na Normandię w 1944 r. Zostały również użyte do oczyszczenia przez Brytyjczyków zaminowanej przez Niemców rzeki Skaldy w celu wykorzystania portu w Antwerpii. "ROBERTS" i "ABERCROMBIE" miały stanowić część Brytyjskiej Floty Indii Wschodnich w celu wsparcia operacji Mailfist , planowanego wyzwolenia Singapuru pod koniec 1945 roku, która została odwołana po kapitulacji Japonii.

Były włoski monitor  z I wojny światowej, "FAÀ DI BRUNO", został przeklasyfikowany na pływającą baterię na początku drugiej wojny światowej i pełnił tę rolę aż do kapitulacji Włoch. Następnie został przejęty przez Niemców i służyła jako "BIBER" w Genui, aż do kapitulacji Niemiec. Po wojnie został zezłomowany. Marynarka wojenna niemiecka, jugosłowiańska, chorwacka i rumuńska używała monitory rzeczne na Dunaju, który był świadkiem różnych walk podczas wojny. 

Sowieci zbudowali wiele monitorów przed II wojną światową i używali ich głównie na rzekach i jeziorach. Po doświadczeniach z I wojny światowej, rosyjskiej wojny domowej i ataków Marynarki Wojennej Mandżukuo na Daleki Wschód, Sowieci opracowali nowy typ monitorów dla swoich flotylli rzecznych. Wiodącym okrętem nowej serii był "ŻELEZNYAKOW", zwodowany w kijowskiej fabryce "Kuźnia Lenina” jesienią 1934 r. Obecnie "ŻELEZNYAKOW" jest zachowany jako muzeum i pomnik nad Dnieprem.

Wojna w Wietnamie była drugą wojną rzeczną Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych po wojnie secesyjnej. 18 grudnia 1965 r. Marynarka Wojenna Stanów Zjednoczonych po raz drugi od stu lat zezwoliła na reaktywację marynarki wojennej na wodach brunatnych (czyli rzecznych), tym razem w Wietnamie Południowym. Po przeprowadzeniu badań w lutym 1966 r. Grupa Doradcza Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych sporządziła plany, a latem 1966 r. Sekretarz Obrony Robert S. McNamara zezwolił Marynarce Wojennej Stanów Zjednoczonych na Mobilne Siły Rzeczne (MRF).

Chociaż US Navy Patrol Craft Fast (Swift Boats), Patrol Boat River (PBR) i różne kanonierki prowadziły operacje przeciw powstańcom w kraju przed 1966 r., Alianci nie odnosili sukcesów w regionie delty Mekongu. Potrzebna była silniejsza siła morska, silnie opancerzona i silnie uzbrojona. MRF Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych początkowo składała się z River Assault Flotilla One, w ramach Programu 4 w 1967 r. i składała się z czterech River Assault Division: RAD-91, która posiadał w swoim składzie 3 monitory; RAD-92 miał 2 monitory, RAD-111 trzy, a RAD-112 miał 2 monitory. Te "rzeczne pancerniki", jak je nazywali marynarze, działały w połączeniu z CCB (okrętem dowodzenia - także monitorem), transporterem opancerzonym ATC (ATC) i okrętami patrolowymi wsparcia szturmowego (ASPB), które zostały również przypisane do każdego RAD.

Monitory wietnamskie zostały pierwotnie przerobione z 56-stopowych (17 m) całkowicie stalowych okrętów desantowych (LCM) Mark 6 z II wojny światowej. Zostały zbudowane w dwóch fazach: W ramach realizacji "Programu 4" i programu uzupełniającego zbudowano 10 monitorów uzbrojonych w jedno działo 40 mm. Monitory "Programu 5" korygowały wszelkie braki z poprzedniego projektu i obejmowały typy "Monitor (H) 105 mm" (haubica) i "Monitor (F)" (miotacz ognia). Monitory "Programu 4" posiadały jednolufowe działo kal. 40 mm w wieży Mk 52, podczas gdy monitory "Programu 5" miały działo kal. 105 mm w wieży T172, a sześć miotaczy ognia zamontowano na wieżyczkach M8 (po jednym z każdej strony wieży kal. 40 mm. Ponieważ US Marine Corps również używał haubicy M49 105 mm, dostępnych dział brakowało i tylko 8 wersji Monitora (H) można było zakupić dla marynarki wojennej na wodach brunatnych.

Kiedy Wietnam Południowy upadł 30 kwietnia 1975 r., wszystkie monitory wpadły w ręce wroga, pozostawiając tylko jeden monitor używany do celów szkoleniowych, który nigdy nie opuścił Stanów Zjednoczonych. Monitor "treningowy" nr "C-18" jest wystawiany wraz z jedną łodzią Swift Boat i jedną PBR w bazie amfibii marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych w Coronado w Kalifornii.