Desant powietrzny był jednym z najbardziej spektakularnych - i ryzykownych - wynalazków taktycznych II wojny światowej. Dostarczanie całych dywizji na tyły nieprzyjaciela drogą lotniczą, w nocy, w chaosie ognia przeciwlotniczego, wymagało nie tylko odwagi, lecz przede wszystkim przemyślanej organizacji i doktryny operacyjnej. To właśnie tym zagadnieniom, a nie dramaturgii walki, poświęca swój tom Steven J. Zaloga - i jest to wybór, który decyduje o sile tej książki, ale też o jej ograniczeniach.
Publikacja omawia organizację i historię operacyjną amerykańskich dywizji powietrznodesantowych na teatrze działań w Europie Północno-Zachodniej w latach 1944-1945, obejmując nocne skoki nad Normandią w ramach wsparcia lądowania w dniu D, zdobycie Nijmegen podczas operacji Market-Garden oraz operację Varsity - ostatnie wielkie uderzenie powietrznodesantowe w celu sforsowania Renu. W centrum narracji Zalogi stoją dwie formacje: 82. Dywizja Powietrznodesantowa "All American" oraz 101. Dywizja "Screaming Eagles" - jednostki, które zdążyły stać się prawdziwymi legendami, nim zakończyły służbę bojową. Osobna uwaga poświęcona jest 17. Dywizji Powietrznodesantowej, która dołączyła do sił w 1945 roku, oraz przygotowaniom do kolejnych operacji. Zaloga nie traktuje tej historii jako tła dla heroicznych portretów - interesuje go maszyneria instytucjonalna: jak te dywizje były zorganizowane, czego nauczyła je każda kolejna operacja i jak przekształcały się pod wpływem bojowych doświadczeń.
Omówienie struktury organizacyjnej jest wyczerpujące i kompletne, a diagramy - wzorowe i informatywne. To nie komplement grzecznościowy, lecz trafna ocena metody. Zaloga prezentuje tabele etatowe na różnych etapach wojny, zestawienia sprzętowe schodzące do poziomu uzbrojenia indywidualnego, a przede wszystkim pokazuje, jak kształtowała się specyfika taktyczna desantu powietrznego - od formacji lotniczych stosowanych przy masowych zrzutach po koordynację z operacjami lądowymi. Szczególnie cenne są informacje rzadko spotykane w innych opracowaniach, jak choćby diagram i opis formacji "V of V" stosowanej przy masowych zrzutach. Tego rodzaju szczegóły techniczne, które w popularnych narracjach zazwyczaj giną w cieniu opowieści o bohaterstwie, tutaj stają się głównym przedmiotem analizy - i słusznie, bo właśnie one decydowały o skuteczności lub klęsce operacji.
Największą wartością merytoryczną tomu jest ukazanie ewolucji doktryny jako procesu wymuszanego przez błędy i straty. Choć lądowanie sił amerykańskich w toku Market-Garden zakończyło się sukcesem taktycznym, operacja jako całość nie osiągnęła zakładanych celów - a obie dywizje odegrały następnie kluczową rolę obronną, odpierając niemiecką ofensywę w Ardenach. Zaloga nie ucieka od takich spostrzeżeń: pokazuje, jak kolejne operacje odsłaniały słabości systemu - od problemów z rozproszeniem zrzutów w Normandii po trudności koordynacyjne Market-Garden - i jak armia na nie reagowała. Ten wymiar instytucjonalnej autorefleksji nadaje książce dynamikę, której mogłoby jej brakować jako czysto dokumentacyjnemu kompendium.
Warstwa wizualna odpowiada standardom serii: archiwalne fotografie, mapy operacyjne i szczegółowe diagramy organizacyjne tworzą spójną całość z tekstem. Zdjęcia są trafnie dobrane i właściwie zintegrowane z treścią. Mapy obejmują kluczowe operacje - Normandię, Market-Garden, Ardeny i Varsity - choć ich liczba, przy tak rozległej tematyce, bywa niewystarczająca do pełnego prześledzenia dynamiki manewru. To strukturalne ograniczenie serii, nie zaniedbanie autora, ale czytelnik zainteresowany szczegółami operacyjnymi poszczególnych stref zrzutów musi sięgnąć po uzupełniające tytuły.
Kompetencje Zalogi do podjęcia tego tematu są bezdyskusyjne. Urodzony w 1952 roku, z dyplomem z historii Union College i magistrem Columbia University, opublikował dziesiątki książek i artykułów poświęconych nowoczesnej technologii wojskowej, ze szczególnym uwzględnieniem pojazdów opancerzonych i US Army na europejskim teatrze działań. Omawiana książka wpisuje się naturalnie w szerszy projekt intelektualny autora, który wojsko amerykańskie w ETO traktuje jako główny obszar specjalizacji.
Seria Battle Orders narzuca jednak pewne ograniczenia, których nie sposób przemilczeć. Perspektywa przeciwnika - Luftwaffe jako siła przeciwdesantowa, Waffen-SS w walce z "Screaming Eagles" pod Bastogne, ewolucja niemieckiej doktryny antydesantowej - pozostaje praktycznie nieobecna. Mikrohistoria walki, psychologia żołnierza skaczącego w ciemność nad wrogim terytorium, ludzki wymiar służby w jednostkach elitarnych - wszystko to celowo zepchnięte jest poza margines wywodu. To uczciwa cena za analityczną precyzję, ale warto o niej wiedzieć przed sięgnięciem po książkę.
Podsumowując: tom Zalogi to rzetelne i przemyślane kompendium, które celnie wypełnia lukę w anglojęzycznej literaturze poświęconej organizacji i doktrynie amerykańskich sił powietrznodesantowych w Europie. Wśród opracowań tej objętości trudno znaleźć pozycję bardziej informatywną. Adresowane jest przede wszystkim do historyków wojskowości, entuzjastów wargamingu potrzebujących wiarygodnych danych organizacyjnych oraz badaczy zainteresowanych instytucjonalną historią armii. Dla szerszego kontekstu operacyjnego lekturę warto uzupełnić tomami serii Osprey Campaign poświęconymi Normandii i Market-Garden, a dla ludzkiego wymiaru - wspomnieniami weteranów 82. i 101. Dywizji.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
