Rok 1944 zastał amerykańską piechotę w stanie instytucjonalnego napięcia, które rzadko bywa tematem popularnych opracowań historycznych. Z jednej strony dowódcy w terenie - doświadczeni już Sycylią, Salerno i krwawymi atakami na Linię Gustawa - domagali się dywizji cięższych, lepiej wyposażonych w środki transportu i organiczne wsparcie ogniowe. Z drugiej strony generał porucznik Leslie J. McNair, szef Army Ground Forces, konsekwentnie forsował koncepcję dywizji jak najmniejszej, najprostszej i jak najłatwiejszej do wystawienia w odpowiedniej liczbie. To właśnie ten konflikt - między wojenną koniecznością a doktrynalnym rygorem - stanowi oś narracyjną recenzowanego tomu i decyduje o jego intelektualnej wartości. John J. Sayen Jr. podjął się zadania trudnego: pokazać nie tyle wojnę, ile instytucję wojska podczas wojny.
Książka liczy 96 stron i jest 24. tomem serii Battle Orders wydawnictwa Osprey, a zarazem bezpośrednią kontynuacją wcześniejszego tomu 17. poświęconego dywizjom piechoty z lat 1942-43. Obejmuje ewolucję organizacji, taktyki, doktryny, uzbrojenia i wyposażenia piechoty US Army na Pacyfiku, Morzu Śródziemnym i w Europie Zachodniej od 1944 roku do końca wojny. Podtytuł dokładnie oddaje ambicje autora - nie chodzi o narrację kampanijną, lecz o analizę systemową. Sayen jest w tym zamyśle konsekwentny i nie próbuje wyważyć proporcji na korzyść bardziej efektownych opisów batalii.
Największą siłą merytoryczną tomu jest umieszczenie McNairowskiej filozofii organizacyjnej w centrum wywodu i traktowanie jej nie jako tła, lecz jako aktywnego czynnika kształtującego zdolności bojowe dywizji. McNair, jako jeden z nielicznych starszych oficerów rozumiejących konieczność racjonowania zasobów ludzkich i materiałowych, wyciągał wnioski z doświadczeń I wojny światowej, gdy zbyt rozbudowane dywizje uniemożliwiły wystawienie odpowiedniej ich liczby. Sayen pokazuje, jak ta filozofia przekładała się na konkretne decyzje etatowe: zasada "pooling", czyli utrzymywania ciężkich środków wsparcia poza organiczną strukturą dywizji i przydzielania ich stosownie do potrzeb operacyjnych, pozostawała fundamentem doktryny pomimo rosnącego oporu dowódców frontowych. Polityki McNaira przestrzegano w zasadzie do końca wojny w Europie - nawet po jego przypadkowej śmierci z rąk własnego lotnictwa w sierpniu 1944 roku. Ukazanie tej instytucjonalnej inercji - systemu trwającego siłą własnej logiki nawet po odejściu twórcy - to jeden z bardziej przenikliwych sądów, jakie przynosi lektura tego tomu.
Sayen nie poprzestaje na opisie organizacyjnym. Książka analizuje organizację zasobów ludzkich i materiałowych, które przekształciły dywizje piechoty w armię zdolną do wygrania wojny, a cztery szczegółowo omówione bitwy ilustrują zarówno możliwości, jak i ograniczenia tych formacji. Dobór przedstawionych starć jest trafny i niesłużący jedynie ilustracji - każda z omawianych operacji ujawnia inny aspekt doktryny: możliwości dywizji w natarciu i jej słabości w walce o ufortyfikowane pozycje. Osobna uwaga poświęcona łączności i systemom dowodzenia (C3I) pozwala czytelnikowi ocenić, na ile sprawność komunikacyjna przekształcała się w realną przewagę taktyczną. Mapy strategiczne i bojowe dokumentują kluczowe starcia, a bogaty materiał fotograficzny przybliża żołnierzy, ukształtowanie terenu oraz sprzęt. Szczegółowa tabela zbiorowa obejmuje wszystkie 66 dywizji piechoty US Army, które służyły w czasie II wojny światowej. Ta dokumentacyjna precyzja, choć charakterystyczna dla serii, u Sayena wykracza poza rutynową skrupulatność - widać w niej doświadczenie człowieka, który wojskową organizację rozumiał od wewnątrz.
Kompetencje autora nie są przypadkowe. Sayen zakończył w 2003 roku trzydziestoletnią służbę czynną i rezerwową w Korpusie Piechoty Morskiej USA, w trakcie której służył w artylerii, broni pancernej i wywiadzie wojskowym; jest absolwentem The Citadel z 1974 roku, a przez lata redagował pismo wojskowo-historyczne "The Tactical Notebook". To ważne zastrzeżenie: Sayen nie pisze jako zewnętrzny historyk rekonstruujący dokumenty, lecz jako ktoś, kto rozumie, co napięcie między wymogiem operacyjnym a etatowym ograniczeniem znaczy dla dowódcy kompanii. Przekłada się to na jakość ocen taktycznych - rzeczowych, pozbawionych zarówno bezkrytycznego podziwu dla "wielkiej machiny wojennej", jak i taniego rewizjonizmu.
Seria Battle Orders narzuca jednak ograniczenia, które w tym tomie są bardziej odczuwalne niż w innych. Trójfrontowy zakres geograficzny - Europa, Morze Śródziemne, Pacyfik - sprawia, że żaden z teatrów działań nie zostaje omówiony z wystarczającą głębią operacyjną. Lektura budzi niedosyt: napięcie między doktryną Waszyngtonu a realiami normandzkiego bocage, filipińskiej dżungli czy włoskich Apeninów zasługiwałoby na odrębne rozwinięcie. Perspektywa przeciwnika - Niemców przechodzących od manewru do obrony w głąb, Japończyków stosujących defensywę wysp - jest niemal nieobecna, co zubożą obraz starcia ewoluujących doktryn. Mikrohistoria bojowa, psychologia dowódców batalionów wymuszających od McNaira kolejne wzmocnienia, ludzki wymiar eksploatacji sprzętu i uzupełniania strat - wszystko to celowo wykracza poza przyjęty format, ale właśnie dlatego format ten ma swoje granice.
Na Goodreads książka oceniana jest na 3,5/5 na podstawie sześciu ocen - wynik skromny ilościowo, lecz odzwierciedlający niszowy, specjalistyczny charakter publikacji, nie zaś jej rzeczywistą wartość. Wśród czytelników Amazona przeważa opinia, że tom stanowi solidne i przemyślane kompendium dla każdego, kto chce zrozumieć mechanizmy instytucjonalne stojące za sukcesem piechoty US Army w finalnej fazie wojny. Praca Sayena adresowana jest przede wszystkim do historyków wojskowości, entuzjastów wargamingu poszukujących precyzyjnych danych etatowych oraz badaczy zainteresowanych wpływem doktryny na efektywność bojową. Lekturę warto uzupełnić tomem poprzednim tej samej serii oraz - dla szerszego kontekstu operacyjnego - monografiami poświęconymi przełamaniu pod Saint-Lô, walkach w Lasach Hürtgen czy operacjom na Luzon, gdzie instytucjonalne decyzje McNaira weryfikowało pole walki.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
