Początkowo siły Niepodległego Państwa Chorwackiego (NDH) latały Fiatami G.50 dostarczanymi przez Włochy, ale siły chorwackie poniosły ciężkie straty w 1942 r., walcząc obok JG 52 w południowym sektorze frontu rosyjskiego. Mimo to znaczna liczba zestrzeleń przypadła w tym czasie na przyszłych asów, takich jak Cvitan Galic i Mato Dubovak, a kiedy jednostki przezbrojono w Bf 109 G-10 w 1943 roku, zaprawieni w boju piloci chorwaccy zaczęli uzyskiwać imponujące wyniki. Ta książka ujawnia, jak do 1944 r. chorwackie grupy lotnicze broniły przed nalotami brytyjskimi i amerykańskimi, a w ostatnich miesiącach wojny garstka ocalałych pilotów walczyła aż do ostatecznej klęski w maju 1945 r.

"Croatian Aces of World War 2" autorstwa Borisa Ciglicia i Dragana Savicia, z okładką Iaina Wyllie oraz ilustracjami Johna Weala i Marka Stylinga, to tom numer 49 serii Osprey "Aircraft of the Aces", wydany po raz pierwszy w 2002 roku. Książka poświęcona jest pilotom myśliwskim chorwackich sił powietrznych – Zrakoplovstvo Nezavisne Države Hrvatske – którzy uzyskali status asa w latach 1941–1945, walcząc na różnych frontach II wojny światowej: od Bałkanów, przez front wschodni, aż po obronę terytorium Chorwacji przed nalotami alianckimi. Publikacja stanowi rzadkie w literaturze anglojęzycznej opracowanie tematu lotnictwa chorwackiego w II wojnie światowej, oparte na źródłach lokalnych i archiwach dostępnych autorom.

Struktura książki jest typowa dla serii. Ciglic i Savic rozpoczynają od krótkiego wprowadzenia historycznego, omawiającego genezę chorwackich sił powietrznych po proklamacji Niepodległego Państwa Chorwackiego w 1941 roku, proces szkolenia pilotów oraz relacje z sojusznikami niemieckimi i włoskimi w zakresie dostaw sprzętu i wymiany doświadczeń. Następne rozdziały systematycznie relacjonują udział chorwackich asów w kluczowych kampaniach: działania nad Bałkanami w 1941–1942 roku, służbę Hrvatska Zrakoplovna Legija na froncie wschodnim u boku Luftwaffe, oraz obronę terytorium Chorwacji przed alianckimi nalotami w latach 1944–1945. Autorzy koncentrują się na biografiach pilotów, ich osiągnięciach oraz specyfice walk powietrznych w warunkach ograniczonych zasobów i zmieniających się sojuszy.

Książka prezentuje sylwetki najwybitniejszych chorwackich asów: Mato Dukovaca (44 zwycięstwa – najskuteczniejszy pilot chorwacki, walczący zarówno na froncie wschodnim, jak i w obronie ojczyzny), Cvitana Galića (38 zwycięstw), Frano Klancara, Nikole Čičin-Šaina oraz innych pilotów, którzy odnieśli pięć lub więcej potwierdzonych zestrzeleń. Ciglic i Savic relacjonują ich osiągnięcia w sposób faktograficzny, unikając nadmiernej heroizacji, a jednocześnie ukazując specyfikę walk powietrznych na Bałkanach i froncie wschodnim: znaczenie znajomości terenu, współpracy z myśliwcami niemieckimi oraz ewolucji taktyk w odpowiedzi na zmieniające się zagrożenia. Autorzy zwracają również uwagę na międzynarodowy kontekst służby chorwackich pilotów, którzy latali na maszynach niemieckich (Bf 109, Fw 190), włoskich (Macchi C.202) oraz brytyjskich (Hurricane, Spitfire) zdobytych lub dostarczonych w różnych fazach konfliktu.

Książka spotkała się z pozytywnym przyjęciem czytelników, szczególnie wśród osób zainteresowanych mniej znanymi aspektami lotnictwa II wojny światowej. Na Amazonie publikacja uzyskała średnią ocenę około 4,5 na 5 gwiazdek, przy czym recenzenci chwalą rzetelność merytoryczną, wartość historyczną oraz fakt, że autorzy – będąc chorwackimi badaczami – mieli dostęp do źródeł lokalnych niedostępnych zachodnim historykom. Wielu czytelników docenia, że książka wypełnia lukę w literaturze anglojęzycznej, prezentując perspektywę chorwacką na wydarzenia, które bywają marginalizowane w opracowaniach zachodnich. Na Goodreads książka uzyskała ocenę około 4,1 na 5, co potwierdza jej solidną pozycję w oczach odbiorców. Niektórzy czytelnicy zauważają jednak, że ze względu na ograniczoną ilość źródeł w języku angielskim dotyczących chorwackiego lotnictwa, niektóre biografie są przedstawione w sposób bardziej zwięzły niż w przypadku asów zachodnich – co jest zrozumiałe, lecz może pozostawiać niedosyt u czytelników szukających głębszej analizy poszczególnych postaci.

Wartościowym elementem publikacji są ilustracje Johna Weala i Marka Stylinga. Plansze odtwarzają profile samolotów, schematy kamuflażu, oznaczenia jednostkowe i detale wyposażenia kokpitu w barwach chorwackich sił powietrznych. Czytelnicy chwalą jakość reprodukcji i przydatność plansz dla modelarzy, szczególnie w kwestii odtworzenia rzadkich oznaczeń jednostek Jato, JG i Eskadrila oraz charakterystycznych oznaczeń narodowych NDH. Zdjęcia archiwalne, w tym wiele fotografii pilotów i ich maszyn, uzupełniają narrację i nadają jej autentyczności. Należy jednak zauważyć, że jakość reprodukcji w starszych wydaniach bywa różna, a niektóre detale mogą wymagać weryfikacji w dodatkowych źródłach.

Autorami tekstu są Boris Ciglic i Dragan Savic, chorwaccy historycy lotnictwa i wieloletni badacze tematyki chorwackich sił powietrznych w II wojnie światowej. Ich styl jest zwięzły i nastawiony na przekazanie faktów, co odpowiada charakterowi serii. Ciglic i Savic konfrontują źródła chorwackie z raportami niemieckimi, włoskimi i alianckimi, co pozwala na zrównoważone przedstawienie liczby zwycięstw – kwestii często spornej ze względu na różnice w procedurach potwierdzania zestrzeleń między armiami. Ich doświadczenie w pracy z archiwami lokalnymi i relacjami świadków gwarantuje wysoki poziom merytoryczny publikacji, szczególnie w zakresie biografii pilotów i organizacji jednostek.

Ograniczenia publikacji wynikają z formatu serii: około 96 stron tekstu wymusza selekcję materiału. Niektóre wątki – takie jak szczegółowa analiza taktyki poszczególnych eskadr, szerszy kontekst polityczny relacji chorwacko-niemieckich czy perspektywa ofiar działań lotniczych – zostały potraktowane skrótowo. Dodatkowo data wydania (2002) oznacza, że książka nie uwzględnia badań archiwalnych opublikowanych w ostatnich dekadach, choć podstawowe ustalenia dotyczące biografii i osiągnięć pilotów pozostają aktualne.

Podsumowując, "Croatian Aces of World War 2" to solidne wprowadzenie do tematu chorwackich pilotów myśliwskich w II wojnie światowej. Boris Ciglic i Dragan Savic stworzyli przystępne i rzetelne kompendium, które łączy analizę techniczną z biografiami pilotów w przystępnej formie. Dla czytelników szukających szczegółowej analizy taktycznej lub szerszego kontekstu strategicznego publikacja może okazać się zbyt zwięzła, lecz jako punkt wyjścia do dalszych poszukiwań lub jako źródło wizualne dla modelarzy sprawdza się dobrze. Warto ją traktować jako jeden z elementów szerszej bibliografii tematu, uzupełniający inne tomy serii "Aircraft of the Aces" oraz dedykowane monografie o lotnictwie państw Osi. Dla miłośników historii lotnictwa i "mniej znanych" teatrów II wojny światowej ta książka ma szczególną wartość, przypominając o wkładzie chorwackich pilotów w wojnę powietrzną nad Bałkanami i frontem wschodnim.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com