Chociaż postrzegany jako zamiennik myśliwca pokładowego A6M Zero-sen, Mitsubishi J2M Raiden został zaprojektowany jako bazujący na lądzie morski myśliwiec przechwytujący, zoptymalizowany pod kątem prędkości, a nie zwrotności. Problemy z chłodzeniem silnika Mitsubishi Kasai 23 oraz problemy z przepływem powietrza i kontrolą lotu były plagą rozwoju Raidena, ale pomimo opóźnień produkcyjnych, asy Sadaaki Akamatsu, Yoshihiro Aoki, Susumu Ito i Susumu Ishihara zdobyli znaczące wyniki latając na Raiden'ach. Rodzina myśliwców N1K Kawanishi została prywatnie opracowana przez producenta na podstawie myśliwca-wodnosamolotu N1K Kyofu. Podobnie jak Raideny nękany przez wady konstrukcyjne i silnikowe, N1K1-J Shiden w końcu wszedł do służby na froncie na czas, by w październiku 1944 roku wziąć udział w skazanej na porażkę obronie Filipin. Pomimo ciężkich strat jednostki wyposażone w nowy myśliwiec udowodniły, że N1K może więcej niż tylko wytrzymać przeciwko P-38 i F6F. Ulepszony N1K2-J Shiden-KAI zaczął wkraczać na linię frontu pod koniec 1944 r. – na czas, by bronić Wysp Ojczystych.
Publikacja "J2M Raiden and N1K1/2 Shiden/Shiden-Kai Aces", wydana 19 kwietnia 2016 roku przez Osprey Publishing (Bloomsbury Publishing) jako tom 129 prestiżowej serii "Aircraft of the Aces", stanowi pierwsze w języku angielskim kompleksowe opracowanie poświęcone japońskim pilotom myśliwskim, którzy osiągnęli status asa, latając na dwóch kluczowych typach późnowojennych myśliwców Cesarskiej Marynarki Wojennej. Autorem tekstu jest duet Yasuho Izawa i Tony Holmes, za profile samolotów odpowiada Jim Laurier, natomiast okładkę wykonał Mark Postlethwaite. Książka liczy 96 stron, zawiera 90 fotografii czarno-białych oraz 34 kolorowe ilustracje. Publikacja dostępna jest w formacie papierowym oraz jako e-book.
Zawartość merytoryczna koncentruje się na rozwoju, wdrożeniu bojowym i taktycznym wykorzystaniu Mitsubishi J2M Raiden (oznaczenie alianckie "Jack") oraz Kawanishi N1K1/N1K2 Shiden/Shiden-Kai ("George"). Autorzy szczegółowo omawiają zarówno konstrukcyjne założenia obu płatowców, jak i ewolucję ich uzbrojenia, silników i wyposażenia, przechodząc płynnie do opisu walk powietrznych nad Filipinami, Okinawą, Formozą i w obronie metropolii japońskiej. Szczególną uwagę poświęcono przemianom w japońskiej doktrynie myśliwskiej pod koniec wojny, przejściu od elitarnych, ofensywnych eskadr do defensywnych jednostek obrony wysp macierzystych oraz rosnącej roli lotnictwa samobójczego, która wpłynęła na dostępność doświadczonych pilotów dla maszyn konwencjonalnych. Tekst oparty jest na japońskich dziennikach bojowych, raportach dowództwa, wspomnieniach weteranów oraz zachodnich archiwach, co pozwala na wielowymiarowe ujęcie tematu.
Kluczowym walorem książki jest rzetelna analiza bilansu walk powietrznych, w tym krytyczne podejście do japońskich raportów o zestrzeleniach. Autorzy zestawiają oficjalne potwierdzenia z alianckimi stratami, wskazując na systematyczne zawyżanie liczby zwycięstw – zjawisko powszechne po obu stronach konfliktu, lecz w Japonii dodatkowo wzmacniane presją propagandową i utrudnioną weryfikacją terenu. Równocześnie publikacja przywraca należne miejsce pilotom, którzy mimo technicznej niedoskonałości maszyn, braków w wyszkoleniu nowych rekrutów i dominacji amerykańskich myśliwców F6F Hellcat i F4U Corsair, potrafili odnosić sukcesy dzięki agresywnej taktyce, znajomości terenu i umiejętnościom walki manewrowej. Biogramy asów są uzupełnione o kontekst organizacyjny jednostek, co pozwala zrozumieć, jak struktura dowodzenia i logistyka wpływały na efektywność bojową.
Warstwa wizualna stoi na wysokim, typowym dla Osprey poziomie. Okładka autorstwa Marka Postlethwaite'a graficznie ilustruje walkę powietrzną z 22 czerwca 1945 roku, w której por. Naoshi Kanno atakuje amerykański myśliwiec. Profile Jima Lauriera cechują się precyzją techniczną i dbałością o detale historyczne, takie jak schematy kamuflażu, oznaczenia jednostek, modyfikacje polowe oraz ślady eksploatacyjne. Profile są opatrzone dokładnymi opisami, co czyni je nieocenionym źródłem dla modelarzy i rekonstruktorów. Fotograficzna dokumentacja, choć ograniczona naturą późnowojennego chaosu i zniszczeniem archiwów japońskich, została starannie dobrana i obejmuje rzadkie ujęcia z fabryk, lotnisk polowych, kokpitów oraz uszkodzonych maszyn po walkach.
Do mocnych stron recenzowanej pozycji należy zaliczyć unikalne połączenie japońskich i zachodnich źródeł, obiektywne podejście do kwestii zaliczania zwycięstw oraz przystępny, pozbawiony sensacji język, który nie rezygnuje z merytorycznej głębi. Ograniczenia wynikają przede wszystkim z formatu serii: 96 stron uniemożliwia pełne omówienie aspektów produkcyjnych, logistycznych czy szczegółowej analizy awioniki. Ponadto, ze względu na charakter serii, książka koncentruje się na pilotach, pozostawiając mniej miejsca na kontekst przemysłowy, szkoleniowy czy losy personelu naziemnego. Dla czytelników poszukujących dogłębnej analizy technicznej zalecane jest uzupełnienie lektury o specjalistyczne monografie japońskie lub prace z serii Naval Fighters.
Publikacja jest szczególnie polecana modelarzom, historykom lotnictwa oraz entuzjastom wojny na Pacyfiku, którzy szukają wartościowego uzupełnienia dla literatury poświęconej Zero lub amerykańskim myśliwcom pokładowym. "J2M Raiden and N1K1/2 Shiden/Shiden-Kai Aces" zasługuje na ocenę 4,5/5. Jak trafnie podkreślają recenzenci branżowi, książka oferuje rzadkie spojrzenie na japońskie lotnictwo myśliwskie w okresie, gdy inicjatywa strategiczna dawno przeszła w ręce aliantów, a sukces w powietrzu zależał już nie od technologii, lecz od doświadczenia, determinacji i taktycznej improwizacji. Jest to pozycja obowiązkowa w biblioteczce każdego, kto chce zrozumieć złożoność walk powietrznych nad Pacyfikiem w latach 1943–1945.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
