Na początku wojny Wietnamskie Ludowe Siły Powietrzne (VPAF) były wyposażone w powolne myśliwce z okresu wojny koreańskiej - kombinację MiG-17 i MiG-19, typów, które nie powinny stanowić problemów dla nowoczesnych odrzutowców, takich jak F-4 Phantom II, F-105 Thunderchief i F-8 Crusader. Jednak kiedy USAF i US Navy skierowały swoje samoloty na Wietnam Północny w 1965 roku, niedoświadczeni piloci VPAF byli w stanie przełamać iluzję przewagi powietrznej USA. Wykorzystując niezrównaną manewrowość przy niskiej prędkości, niewielkie rozmiary i potężne uzbrojenie strzeleckie, VPAF był w stanie podjąć walkę ze swoimi przeciwnikami wyposażonymi w kierowane rakiety przeciwlotnicze, a wielu wietnamskich pilotów zdobyło status asa. Wypełniona informacjami wcześniej niedostępnymi na Zachodzie i dopiero niedawno udostępnionymi z archiwów w Wietnamie, jest to pierwsza poważna analiza wyczynów wietnamskich pilotów w rywalizacji z USA pod niebem Wietnamu.

"MiG-17/19 Aces of the Vietnam War" autorstwa Istvána Toperczera, z okładką Garetha Hectora i ilustracjami Jima Lauriera, to tom numer 130 serii Osprey "Aircraft of the Aces", wydany w październiku 2016 roku. Książka dokumentuje historię pilotów Ludowego Lotnictwa Wietnamu Północnego (VPAF), którzy na pokładach myśliwców MiG-17 i MiG-19 zapisali się w dziejach wojny wietnamskiej jako najskuteczniejsi lotnicy myśliwscy konfliktu. Maszyny te, choć technologicznie ustępujące amerykańskim F-4 Phantom II czy F-105 Thunderchief, okazały się śmiertelnie groźne dzięki specyficznej taktyce, dyscyplinie załóg i precyzyjnej integracji z systemem obrony powietrznej.

Struktura tomu obejmuje kilka kluczowych rozdziałów: "Swallows Leave the Nest" (geneza i szkolenie pilotów), "The Air War Intensifies" (eskalacja walk powietrznych), "New Tactics" (nowe taktyki walki), "MiG-17 Swansong" (ostatnie lata służby MiG-17) oraz "The 'White Bandits'" (historia MiG-19). Toperczer prowadzi narrację od pierwszych dostaw sprzętu z ZSRR i Chin, przez budowę infrastruktury lotniskowej w trudnych warunkach wojny, po stopniowe doskonalenie technik manewrowych. Książka wyróżnia siedmiu pilotów, którzy osiągnęli status asa na MiG-17, z których jeden latał również na MiG-21, oraz poświęca osobny rozdział pilotom naddźwiękowego, ale krótkotrwałego w służbie, MiG-19.

Pod względem merytorycznym tom wyróżnia się szczególnie w analizie taktyki "guerrilla air combat" - wątku, który w zachodniej literaturze bywa sprowadzany do prostego przeciwstawienia "starych myśliwców" przeciwko "nowej technologii". Toperczer dokumentuje, jak MiG-17 i MiG-19, wykorzystując niskie pułapy, nagłe ataki z kierunku słońca oraz doskonałą zwrotność w walce kołowej, kompensowały brak radarów dalekiego zasięgu i nowoczesnych pocisków. Autor przekonująco argumentuje, że sukces tych maszyn nie wynikał z ich parametrów technicznych, lecz z precyzyjnie opracowanej doktryny, ścisłej integracji z systemem wczesnego ostrzegania oraz dyscypliny pilotów. Książka po raz pierwszy w literaturze anglojęzycznej systematycznie zestawia relacje pilotów północnowietnamskich z raportami amerykańskimi, ukazując rozbieżności w zaliczanych zestrzeleniach.

Przyjęcie książki było generalnie pozytywne, szczególnie wśród czytelników zainteresowanych lotnictwem wojny wietnamskiej i historią VPAF. Recenzenci wskazywali na przełomowy charakter publikacji - po latach dominacji perspektywy amerykańskiej, Toperczer udostępnił rzadkie archiwalia, wywiady z weteranami oraz fotografie dotąd niepublikowane w zachodnich źródłach. Część czytelników i historyków lotnictwa zwracała uwagę na konieczność ostrożnego traktowania liczbowych zestawień zwycięstw, które w warunkach wojny asymetrycznej bywały zawyżane po obu stronach konfliktu. Recenzent z IPMS/USA podkreślił, że Toperczer rozpoczął badania nad tym tematem dwadzieścia lat temu, podróżując do Wietnamu i przeprowadzając wywiady z pilotami VPAF, a relacje rozpoczęte jeszcze w czasach, gdy węgierscy i wietnamscy piloci szkolili się razem w ZSRR w latach 60. i 70., pomogły mu uzyskać dostęp do nowo udostępnionych archiwów północnowietnamskich.
Ilustracje Jima Lauriera - artysty o ugruntowanej pozycji w serii Osprey - obejmują 30 precyzyjnych profili bocznych poszczególnych wersji MiG-17F, MiG-17PF oraz MiG-19PM/S, z odwzorowaniem schematów malowań, oznaczeń jednostkowych i numerów taktycznych. Okładka Garetha Hectora przedstawia dynamiczne starcie powietrzne z 17 grudnia 1967 roku, gdzie Luu Huy Chao na MiG-17 (nr 2039) zestrzelił McDonnella F-4D pilotowanego przez majora K.R. Fleenora i porucznika T.L. Boyera z 497th Tactical Fighter Squadron. Książka zawiera 77 czarno-białych fotografii i 6 kolorowych zdjęć, wszystkie z opisami i źródłami. Recenzenci zgodnie podkreślali, że grafiki Lauriera stanowią nieocenione źródło dla modelarzy i historyków, a ich wiarygodność techniczna potwierdzona została przez liczne konsultacje z ekspertami ds. uzbrojenia radzieckiego i wietnamskiego.

István Toperczer jest lekarzem lotniczym (flight surgeon) w Węgierskich Siłach Powietrznych, który skupił się na wojnie wietnamskiej, szczególnie na stronie północnowietnamskiej. Jego dorobek obejmuje m.in. "Air War Over North Vietnam: The Vietnamese People's Air Force 1949-1977" (Squadron Signal, 1998), "MiG-17 and MiG-19 Units of the Vietnam War" (Osprey Combat Aircraft 25, 2001), "MiG-21 Units of the Vietnam War" (Osprey Combat Aircraft 29, 2001) oraz "MiG Aces of the Vietnam War" (Schiffer, 2015). Warsztat Toperczera - ukształtowany przez krytyczne porównywanie źródeł, weryfikację raportów bojowych i śledzenie ewolucji taktyk - przekłada się na rzeczową, dobrze udokumentowaną narrację, unikającą mitologizacji konfliktu. Jim Laurier, ilustrator pochodzący z Nowej Anglii, pracuje nad listą lotniczą Osprey od 2000 roku i jego prace można znaleźć w setkach książek lotniczych.

Ograniczenia wynikają z formatu serii i charakteru tematu. Przy 96 stronach obejmujących kilka typów maszyn, kilkunastu pilotów i niemal dekadę walk powietrznych, każdy wątek jest zarysowany skrótowo. Recenzent z "Books in Review II" zauważył, że doceniłby stronę z danymi podsumowującymi specyfikacje i osiągi MiG-17/19, której brakuje w książce. Brak szerszego kontekstu amerykańskiego - np. taktyki pilotów US Navy/USAF, ewolucji pocisków AIM-7/9 czy debaty nad programem "TOPGUN" - jest świadomym zabiegiem autora, ale dla niektórych odbiorców stanowi lukę. Ponadto, jak odnotowują krytycy, niektóre dane liczbowe dotyczące zestrzeleń pozostają przedmiotem dyskusji historycznej - Toperczer cytuje, że wiele zestrzeleń wymienionych w rekordach VPAF jest sprzecznych z rekordami Stanów Zjednoczonych, które określają je jako "straty przypisywane artylerii przeciwlotniczej" lub "niepotwierdzone przez rekordy USA".
Podsumowując, "MiG-17/19 Aces of the Vietnam War" to kompetentne i nowatorskie kompendium historii pilotów i maszyn, które na stałe wpisały się w legendę wojny wietnamskiej. Tom szczególnie wartościowy jako przełomowe uzupełnienie perspektywy północnowietnamskiej w literaturze anglojęzycznej, solidne źródło dla badaczy taktyki walk powietrznych oraz nieoceniony materiał wizualny dla modelarzy i historyków lotnictwa. Toperczer stworzył pozycję, która sprawdza się zarówno jako wprowadzenie do tematu VPAF, jak i jako usystematyzowane studium ewolucji doktryny myśliwskiej w warunkach asymetrycznej wojny. Ilustracje Lauriera i okładka Hectora podnoszą wartość publikacji, czyniąc ją pozycją obowiązkową w biblioteczce każdego, kto interesuje się lotnictwem zimnowojennym, historią Wietnamu lub taktyką walk powietrznych. Recenzenci zgodnie określają książkę jako "wysoce zalecaną".

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com