Monografia "Корабли Второй мировой войны. ВМС государств Латинской Америки и Азии" (Okręty II wojny światowej. Marynarki Wojenne państw Ameryki Łacińskiej i Azji), wydana w rosyjskiej serii "Морская кампания" nr 4(17)/2008), stanowi unikalne studium w literaturze marynistycznej. Trzej uznani rosyjscy historycy floty - Siergiej W. Patianin (Сергей В. Патянин), Nikołaj W. Mitiukow (Николай В. Митюков) oraz Michaił S. Barabanow (Михаил С. Барабанов) - podjęli się zadania wyjątkowo karkołomnego. Postanowili skatalogować i opisać siły morskie państw, które w globalnym konflikcie lat 1939-1945 odgrywały role drugoplanowe, peryferyjne lub zachowywały całkowitą neutralność. Efektem ich pracy jest pozycja o wybitnym walorze faktograficznym, choć niepozbawiona pewnych kompromisów edytorskich.
Wielką zaletą tej publikacji jest przełamanie eurocentrycznego i amerykocentrycznego schematu, który dominuje w powszechnej historiografii II wojny światowej. Autorzy z benedyktyńską wręcz cierpliwością rekonstruują składy flot takich państw jak Brazylia, Argentyna, Chile, a także mniejszych flotylli azjatyckich (np. Tajlandii czy Chin kuomintangowskich). Zamiast po raz kolejny analizować potęgę Royal Navy czy US Navy, badacze dają czytelnikowi wgląd w mikrokosmos lokalnych wyścigów zbrojeń. Wartością samą w sobie jest udowodnienie, że jednostki takie jak argentyńskie krążowniki typu "ALMIRANTE BROWN" czy tajlandzkie okręty obrony wybrzeża typu "SRI AYUDHYA" stanowiły technologiczną mozaikę, łączącą myśl techniczną stoczni brytyjskich, włoskich czy japońskich. Książka doskonale unaocznia, jak globalny przemysł stoczniowy przed 1939 rokiem instrumentalnie traktował rynki pozaeuropejskie. Przy przeglądzie sił morskich państw azjatyckich autorzy zastosowali ciekawy zabieg redakcyjny - w przypadku floty chińskiej dane taktyczno-techniczne i skład jednostek zostały przedstawione na stan z lipca 1937 roku, czyli z momentu wybuchu II wojny chińsko-japońskiej.
Analityczna precyzja autorów zasługuje na najwyższe uznanie i stanowi główny filar konstrukcyjny całej monografii. Każda klasa i typ okrętów została opatrzona skrupulatnymi danymi taktyczno-technicznymi: od wyporności, przez systemy napędowe, aż po ewolucję uzbrojenia przeciwlotniczego w trakcie wojny. Patianin i jego współautorzy nie ograniczają się jednak do suchych tabel. W narrację sprawnie wpleciono zwięzłe, ale mięsiste rysy historyczne poszczególnych jednostek. Czytelnik dowiaduje się nie tylko, jakie parametry posiadał brazylijski niszczyciel "MARCILIO DIAS", ale też jak wyglądała jego realna służba konwojowa na Atlantyku. Ta równowaga między inżynieryjnym detalem a dynamicznym opisem operacyjnym sprawia, że książka - mimo encyklopedycznego formatu - unika monotonii.
Monografia ta posiada jednak pewne ograniczenia strukturalne, wynikające bezpośrednio z jej formatu wydawniczego jako numeru specjalnego czasopisma. Skondensowanie tak ogromnej materii geograficznej i historycznej na ograniczonej liczbie stron wymusiło na autorach drastyczne skróty. O ile floty Ameryki Południowej (tzw. „ABC”: Argentyna, Brazylia, Chile) potraktowano z satysfakcjonującą szczegółowością, o tyle sekcje poświęcone mniejszym państwom Azji czy Ameryki Środkowej momentami przypominają jedynie syntetyczne spisy inwentarzowe. Czytelnik poszukujący głębszego tła politycznego czy doktrynalnego może poczuć niedosyt - kontekst ten został zredukowany do niezbędnego minimum na rzecz czystej identyfikacji sprzętu pływającego.
Pod względem materiału ilustracyjnego i ikonografii, praca ta prezentuje wysoki, acz typowy dla serii "Морская кампания" standard. Zamieszczone plany modelarskie, rysunki sylwetek okrętów oraz rzadkie fotografie archiwalne są nieocenioną pomocą dla historyków i hobbystów. Pozwalają one na wizualną identyfikację jednostek często zupełnie nieznanych zachodniemu odbiorcy. Niemniej jednak, jakość druku na klasycznym papierze czasopismowym bywa nierówna, co momentami zaciera detale drobniejszych szkiców i schematów. Jest to jednak koszt kompromisu pomiędzy przystępną ceną publikacji a jej niszową tematyką.
W opinii środowiska marynistycznego oraz czytelników na specjalistycznych forach i w księgarniach internetowych (takich jak Morkniga czy LiveLib), praca tria Patianin-Mitiukow-Barabanow cieszy się statusem pozycji referencyjnej. Eksperci zgodnie podkreślają, że zebranie rozproszonych danych o flotach egzotycznych w jeden spójny tom było wyczynem bezprecedensowym na rosyjskojęzycznym rynku wydawniczym. Krytyka, jeśli się pojawia, dotyczy głównie braku twardej oprawy i podatności miękkiego zeszytowego wydania na zużycie przy częstym korzystaniu.
Podsumowując, "Корабли Второй мировой войны. ВМС государств Латинской Америки и Азии" to dzieło wybitnie pożyteczne, które trwale wypełniło białą plamę w literaturze poświęconej flotom II wojny światowej. Autorzy udowodnili, że peryferie morskie globalnego konfliktu kryją w sobie pasjonujące wątki techniczne i historyczne. Pomimo skrótowości niektórych haseł i skromnej formy wydawniczej, monografia ta pozostaje obowiązkową pozycją dla każdego zaawansowanego historyka wojskowości morskiej, oferując unikalną syntezę wiedzy, której próżno szukać w innych, bardziej komercyjnych opracowaniach.
