Rosyjska literatura historyczno-wojskowa rzadko bywa równocześnie ścisła i czytelna. Praca trojga autorów - Władimira Zabłockiego, Andrija Gonczarowa i Igora Aleksiejewa - opublikowana w 2006 roku jako trzeci numer periodyku "Морская кампания" należy do tych niewielu pozycji, które spełniają oba warunki. Na zaledwie trzydziestu kilku stronach zmieszczono studium poświęcone jednemu z najbardziej interesujących rozdziałów dziejów Cesarskiej Marynarki Wojennej Rosji: historii trzech okrętów podwodnych - "МОРЖ" ("MORŻ"), "ТЮЛЕНЬ" (TIULIEŃ) i "НЕРПА" ("NIERPA") - zaprojektowanych przez Iwana Grigorjewicza Bubnowa, zbudowanych w Nikołajewie w latach 1911–1915 i skierowanych na Morze Czarne.
Tytuł publikacji nie jest dziełem przypadku. Okręty te, uczestnicząc w działaniach I wojny światowej na Morzu Czarnym, stały się jednymi z najbardziej skutecznych jednostek podwodnych Marynarki Rosyjskiej. Autorzy nie poprzestają jednak na opisie bojowych dokonań - wnikają głębiej, pokazując, jak wiele trudności poprzedzało same sukcesy. Niemcy nie dostarczyli zamówionych silników, toteż w lipcu 1914 roku minister morski admirał Grigorowicz nakazał zdjąć silniki diesla z kanonierek amurskich i przetransportować je do Nikołajewa. Decyzja ta pozwoliła ukończyć budowę, ale pozbawiła nowe okręty projektowanej prędkości - nowe silniki pozwalały osiągnąć co najwyżej 11 węzłów. Ten fragment opowieści jest jednym z godniejszych uwagi elementów w całym tekście: ukazuje dotkliwy dysonans między ambicjami przemysłowymi imperium a jego możliwościami wykonawczymi. Autorzy nie moralizują, lecz pozwalają faktom mówić samym za siebie - i właśnie ta powściągliwość jest zaletą ich warsztatu.
Układ studium jest klasyczny dla rosyjskiej literatury techniczno-historycznej: najpierw geneza zamówienia i projekt, potem budowa z jej perturbacjami, następnie charakterystyka techniczna, wreszcie służba bojowa. Projekt zaoferowany przez Bałtycką Stocznię w październiku 1909 roku stanowił rozwinięcie okrętu podwodnego typu "AKUŁA" i został opracowany przez Bubnowa przy udziale Oddziału Podwodnego tej stoczni. Autorzy należycie doceniają nowatorstwo koncepcji Bubnowa - jednokadłubowy okręt o przekrojach idealnie kołowych, obliczony na minimalne opory hydrodynamiczne - i nie ukrywają przy tym, że projekt rodził też kompromisy: brak wodoszczelnych grodzi, kwestię stateczności, niedostatki sterowania. Zestawiając różne opinie współczesnych inżynierów i oficerów, pokazują, jak techniczne decyzje tamtych lat wyrastały ze starcia racji, a nie z jednej słusznej wykładni.
Szczególnie wartościowa jest część poświęcona służbie bojowej. Najskuteczniejszym okrętem pod względem liczby trafionych celów okazał się "TIULIEŃ" - 53 zwycięstwa, z czego większość pod dowództwem M. Kitycyna. Autorzy odtwarzają tę aktywność rzetelnie, bez kultu bohaterskiego, przywołując zarówno wygrane starcia, jak i przypadki nierozstrzygające lub kłopotliwe logistycznie. W październiku 1916 roku "TIULIEŃ" wdał się w pojedynek artyleryjski z tureckim transportowcem wojskowym "RODOSTO" o wyporności sześć tysięcy ton, wygrał go i wprowadził zdobycz do Sewastopola. Autorzy komentują taki epizod nie jako rekord, lecz jako przykład inicjatywy dowódców, którzy wychodzili poza schematy taktyczne przewidziane dla okrętów podwodnych. Przy tym los jednostek traktowany jest serio: "MORŻ" w kwietniu 1917 roku nie wrócił z patrolu - przyczyny jego zagłady do dziś nie są znane; "TIULIEŃ" w 1920 roku odpłynął z eskadrą Wrangla do Bizerty, gdzie w początku lat trzydziestych został pocięty na złom.
Wśród mankamentów trzeba wymienić ograniczenia wynikające z formuły periodyku. "Морская кампания" to magazyn o charakterze monograficznym, kierowany do odbiorców już zaznajomionych z tematem. Czytelnik nieznający rosyjskiej terminologii technicznej czy realiów flotowych przełomu XIX i XX wieku może odczuć pewien niedosyt w warstwie kontekstualizacji: autorzy zakładają sporą wiedzę wyjściową i rzadko zatrzymują się, by ją uzupełnić. Aparat przypisów jest skromny, a literatura przedmiotu wzmiankowana marginalnie - co jest normą w tego typu wydawnictwach, choć niekoniecznie zaletą. Objętość zeszytu wymusiła też pewne skróty: losy "NIERPA" po rewolucji 1917 roku i jej późniejsza służba jako "POLITRUK" w radzieckiej flocie zostały zaledwie zasygnalizowane, mimo że historycznie zasługiwałyby na szersze omówienie.
Mimo tych zastrzeżeń praca Zabłockiego, Gonczarowa i Aleksiejewa pozostaje jednym z solidniejszych i najbardziej przystępnych opracowań poświęconych typowi "MORŻ" w całości. Opiera się na materiałach archiwalnych i technicznych, nie zaś na kompilacji wcześniejszych popularnych artykułów - i to wyraźnie czuć w precyzji danych oraz w sposobie stawiania pytań. Autorzy nie idealizują ani Marynarki Imperatorskiej, ani konkretnych oficerów; zachowują chłodną analityczność tam, gdzie inni rosyjscy autorzy często i chętnie sięgają po patos. Dla pasjonata historii floty, badacza I wojny światowej na wschodnim teatrze działań morskich lub modelarza poszukującego dokumentacji technicznej - to pozycja warta dotarcia, mimo że dostępna dziś głównie w bibliotekach i antykwariatach. Wyspecjalizowany zakres tematyczny i ascetyczna szata graficzna sprawiają, że nie trafi ona do szerszego czytelnika, lecz dla swojej grupy docelowej jest wciąż aktualnym i wiarygodnym źródłem.
