Monografia "Корабли Второй мировой войны. ВМС Нидерландов и малых стран Западной Европы” (Okręty II wojny światowej. Marynarki Wojenne Holandii i małych państw Europy Zachodniej), wydana pierwotnie w 2006 roku jako drugi numer prestiżowego zeszytu "Morskaja Kampanija” przez moskiewską oficynę "Kollekcija”, to pozycja wyjątkowa na rynku literatury marynistycznej. Jej autorzy, uznani badacze Siergiej W. Patianin oraz Michaił S. Barabanow, podjęli się zadania niezwykle karkołomnego - skondensowania i usystematyzowania wiedzy o flotach wojennych państw, które w globalnej historiografii II wojny światowej spychane są zazwyczaj na margines. Efektem ich pracy jest dzieło o unikalnym charakterze referencyjnym, łączące w sobie chłodną, stoczniową precyzję z fascynującą, choć dramatyczną kroniką zmagań morskich tzw. mniejszych aktorów teatru działań wojennych.
Głównym i bezwzględnie najsilniejszym punktem merytorycznym publikacji jest drobiazgowe opracowanie Królewskiej Marynarki Wojennej Holandii (Koninklijke Marine). Autorzy słusznie odrzucają powszechny mit, jakoby flota ta była jedynie lokalną siłą obrony wybrzeża. Patianin i Barabanow z wielką rzetelnością udowadniają, że ze względu na konieczność zabezpieczenia rozległych i bogatych kolonii w Indiach Wschodnich, Holandia dysponowała zbalansowanym, nowoczesnym i niezwykle bitnym instrumentem morskim. Czytelnik otrzymuje tu kompletne kompendium wiedzy o holenderskich krążownikach lekkich - od niefortunnego, budowanego zbyt długo typu "JAVA", przez ikoniczny, zaprojektowany z niemiecką pomocą krążownik "DE RUYTER", aż po awangardowe jak na swoje czasy jednostki typu "TROMP", będące de facto liderami niszczycieli. Sposób prezentacji tych danych imponuje; autorzy nie ograniczają się do suchych suchych tabel, ale sprawnie analizują kompromisy projektowe, przed jakimi stawiały stoczniowców ograniczenia budżetowe i traktatowe.
Równie fascynująca, a przy tym bezcenna z perspektywy badawczej, jest ta część monografii, która traktuje o siłach podwodnych i lżejszych klasach okrętów. Konstrukcja opisów technicznych Patianina i Barabanowa opiera się na żelaznym, rygorystycznym schemacie: od historii zamówienia i założeń taktycznych, przez pełną metrykę konstrukcyjną (pancerz, napęd, typy i układy uzbrojenia), aż po zwięzłą, lecz nasyconą faktami kronikę służby operacyjnej każdej jednostki. To właśnie te skrócone życiorysy okrętów nadają książce dynamiki. Śledzenie losów holenderskich niszczycieli typu "ADMIRALEN" czy dynamicznych działań holenderskich okrętów podwodnych na wodach Azji Południowo-Wschodniej pozwala dostrzec ogrom tragedii i bohaterstwa floty, która mimo upadku własnej metropolii w 1940 roku, walczyła u boku aliantów do samego końca. Oceny operacyjne formułowane przez duet autorski są wyważone, oparte na chłodnej analizie strat i zysków strategicznych, co chroni tekst przed popadaniem w tanią sensację.
Prawdziwym rarytasem dla pasjonatów niszowych tematów marynistycznych są jednak rozdziały poświęcone flotom Belgii, Irlandii, Islandii oraz Portugalii. W większości ogólnych opracowań historycznych państwa te kwituje się jednym zdaniem, tymczasem w opisywanej książce doczekały się one rzetelnego, naukowego traktowania. Szczególną wartość ma sekcja portugalska, drobiazgowo opisująca m.in. nowoczesne niszczyciele typu "VOUGA" (projektowane przez brytyjską stocznię Yarrow) oraz silnie uzbrojone awiza typu "AFONSO DE ALBUQUERQUE". Autorzy wnikliwie analizują specyfikę tych jednostek, budowanych z myślą o utrzymaniu łączności z zamorskimi posiadłościami Portugalii. Nawet w przypadku mikroskopijnych sił patrolowych Irlandii czy Islandii, Patianin i Barabanow zachowują ten sam wysoki rygor badawczy, wyciągając z zapomnienia jednostki, które strzegły neutralności swoich wód terytorialnych w warunkach permanentnego zagrożenia ze strony niemieckich U-Bootów.
W recenzjach czytelniczych oraz na forach zrzeszających historyków i modelarzy redukcyjnych, publikacja ta niezmiennie zbiera znakomite noty za swoją bezkompromisową warstwę ilustracyjną. Książka jest gęsto usiana rzadkimi, archiwalnymi fotografiami, na których okręty często prezentowane są w unikalnych, wojennych kamuflażach. Dla modelarzy kluczowe znaczenie mają również zamieszczone rysunki schematyczne linii bocznych i rzutów z góry poszczególnych klas. Pozwalają one na precyzyjną weryfikację zmian w architekturze okrętów wprowadzanych w trakcie wojennych modernizacji, co w przypadku tak mało spopularyzowanych flot jest rzeczą niezwykle trudną do odnalezienia w innych źródłach.
Czy monografia ta ma jakieś słabe strony? Ze względu na swoją encyklopedyczną strukturę i ograniczoną objętość zeszytu monograficznego, czytelnik nastawiony na porywające, wielostronicowe opisy bitew morskich może poczuć pewien niedosyt. Narracja bojowa jest tu skrajnie skondensowana - starcia, takie jak dramatyczna bitwa na Morzu Jawajskim, w której zginął holenderski kontradmirał Karel Doorman wraz ze swoim okrętem flagowym, są relacjonowane z chirurgiczną wręcz powściągliwością. Jest to jednak w pełni świadomy zabieg kompozycyjny; książka z założenia ma być podręcznym informatorem technicznym, a nie beletryzowaną opowieścią wojenną.
Podsumowując, "Корабли Второй мировой войны. ВМС Нидерландов и малых стран Западной Европы” to dzieło fundamentalne w swojej klasie. Duet Patianin-Barabanow stworzył książkę, która perfekcyjnie wypełnia dotkliwą lukę w literaturze marynistycznej. To nieocenione źródło wiedzy dla każdego, kto chce wyjść poza schemat wielkich mocarstw morskich i zrozumieć, jak z globalnym konfliktem radziły sobie mniejsze, lecz często doskonale zorganizowane floty. Łącząc precyzję twardych danych technicznych z rzetelnie odtworzoną chronologią wojennego dramatu, monografia ta w pełni zasługuje na miano pozycji obowiązkowej na półce każdego poważnego historyka marynarki wojennej.
