Konflikty zbrojne na Półwyspie Indochińskim w drugiej połowie XX wieku wciąż stanowią jeden z najbardziej fascynujących i skomplikowanych obszarów badań dla historyków wojskowości. Podczas gdy uwaga opinii publicznej i większości badaczy koncentruje się na amerykańskiej interwencji w Wietnamie, wydarzenia w sąsiednim Laosie - nazywane często "tajną wojną" - pozostają w cieniu. Lukę tę, w sposób syntetyczny i skrajnie skondensowany, próbuje wypełnić praca Kennetha Conboya "The War in Laos 1960-75", wydana w ramach kultowej serii "Men-at-Arms" (numer 217) przez renomowane wydawnictwo Osprey Publishing. Ta licząca zaledwie 48 stron publikacja, wzbogacona ilustracjami Simona McCouaiga, stanowi wyraziste studium nad strukturą organizacyjną, umundurowaniem i przebiegiem operacji militarnych w tym rejonie świata.

Struktura książki podporządkowana jest sztywnej, wręcz mechanicznej formule serii Osprey, co stanowi zarówno jej największą zaletę, jak i podstawowe ograniczenie. Autor podzielił narrację na cztery kluczowe rozdziały analityczne, zwieńczone tradycyjnym komentarzem do tablic barwnych: "The Course of the War" (Przebieg wojny), "Laotian Government Forces" (Laotańskie siły rządowe), "Government Allied Forces" (Sojusznicze siły rządowe) oraz "Communist Forces" (Siły komunistyczne). Taki klarowny podział pozwala czytelnikowi na szybką orientację w teatrze działań, w którym regularna armia przeplatała się z partyzantką, a etniczne milicje realizowały geopolityczne cele supermocarstw.

Merytoryczna ocena pierwszego rozdziału, kreślącego tło historyczne od schyłku francuskiego protektoratu po ostateczny triumf komunistów w 1975 roku, budzi mieszane uczucia. Conboy z godną podziwu precyzją rekonstruuje skomplikowaną mozaikę zamachów stanu, kruchych koalicji i dynamicznie zmieniających się linii frontu. Jednakże, narzucony przez wydawcę rygor objętościowy sprawia, że ta niezwykle zawiła wieloletnia kampania została sprowadzona do formy rozbudowanego kalendarium. Brakuje tu głębszej analizy strategicznej, która wyjaśniałaby, dlaczego neutralny z założenia Laos stał się kluczowym elementem logistycznym (w kontekście Szlaku Ho Chi Minha) dla całości zmagań w Azji Południowo-Wschodniej. Autor operuje faktami z chirurgiczną dokładnością, lecz pozostawia niedosyt w sferze syntezy przyczynowo-skutkowej.

Prawdziwą wartość poznawczą książka zyskuje w rozdziałach poświęconych strukturze poszczególnych formacji. Conboy, będący uznanym specjalistą od historii służb specjalnych i operacji niekonwencjonalnych w Azji, wykazuje się tu głęboką wiedzą faktograficzną. Szczególnie wartościowe jest przedstawienie struktur Laotańskich Sił Rządowych (FAR) oraz formacji sojuszniczych, w tym nieregularnych oddziałów z plemienia Hmong pod wodzą generała Vang Pao, finansowanych i szkolonych przez CIA. W opisie tych formacji precyzja analityczna autora błyszczy najjaśniej - zamiast powierzchownych opisów otrzymujemy konkretne dane o strukturze batalionów komandosów ("Bataillons de Commandos") czy specyfice tajnych jednostek lotniczych. Równie drobiazgowo potraktowano siły komunistycznego Pathet Lao oraz wspierające ich formacje północnowietnamskie.

Książka ta, w opinii globalnej społeczności modelarzy i rekonstruktorów, uchodzi za pozycję wręcz kanoniczną ze względu na oprawę graficzną. Ilustracje Simona McCouaiga nie są jedynie estetycznym dodatkiem, ale integralną częścią naukowej analizy. Detale umundurowania, odznak, a także unikalnego, często improwizowanego wyposażenia żołnierzy walczących w dżungli zostały odtworzone z najwyższą dbałością o prawdę historyczną. Tablice barwne doskonale oddają chaos materiałowy tamtej wojny - od francuskich mundurów z epoki kolonialnej, przez amerykańskie oporządzenie, aż po chińskie i radzieckie sorty mundurowe używane przez komunistów.

Warto jednak zauważyć, że publikacja Conboya cierpi na pewien grzech zachodniocentrycznej perspektywy. Choć autor stara się zachować obiektywizm, narracja wyraźnie ciąży ku dokumentowaniu wysiłków operacyjnych wspieranych przez USA. Głos i perspektywa samych Laotańczyków - zarówno tych z armii rządowej, jak i z Pathet Lao - bywają tłumione przez techniczną nomenklaturę wojskową oraz opisy amerykańskiego wsparcia logistycznego.

Mimo upływu lat od pierwszego wydania, "The War in Laos 1960-75" broni się jako rzetelne, wojskowo-techniczne vademecum. Nie jest to monografia, która zaspokoi głód poszukiwaczy szerokich kontekstów politycznych czy psychologicznego wymiaru wojny, ale nie taki był cel tej publikacji. Dla historyka wojskowości, poszukującego twardych danych o strukturach organizacyjnych i realiach materialnych konfliktu w Laosie, pozostaje to pozycja fundamentalna, stanowiąca doskonały punkt wyjścia do dalszych, bardziej szczegółowych studiów nad tym zapomnianym teatrem działań zimnej wojny.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder