Pozycja numer 216 w serii Men-at-Arms wydawnictwa Osprey to typowy dla tej linii format: 48 stron, twarda dyscyplina objętościowa i zestawienie tekstu z ilustracjami Ronalda Volstada. Zaloga, dziś znany przede wszystkim jako analityk uzbrojenia i autor "Armored Thunderbolt", w 1989 roku, gdy książka się ukazała, dopiero budował reputację jako historyk wojskowości radzieckiej - i to widać. Praca ma strukturę typową dla podręcznika referencyjnego, nie narracji historycznej: rozdziały układają się kolejno jako "The Red Army in 1941", organizacja sił zbrojnych (piechota, kawaleria, wojska pancerne i zmechanizowane, inne rodzaje broni), następnie umundurowanie Armii Czerwonej, a całość zamyka klasyczny dla Osprey blok "The Plates" z opisami tablic barwnych. Ten układ jest sensowny dla książki-encyklopedii, ale od razu narzuca ograniczenie: to opracowanie o strukturach i wyposażeniu, nie o strategii czy dowodzeniu, i trzeba to mieć na uwadze, sięgając po tę pozycję z nadzieją na analizę operacyjną frontu wschodniego.

Merytorycznie tekst Zalogi jest kompetentny, ale nierówny w stosunku do tego, co dziś wiemy o Armii Czerwonej z badań powojennej dekady - książka ma już ponad trzydzieści pięć lat i w wielu miejscach odczuwalnie ustępuje nowszym opracowaniom, choćby autorstwa Davida Glantza, które ukazały się już po archiwalnym otwarciu lat 90. Zaloga radzi sobie sprawnie z faktografią liczbową - przywołanie strat pierwszych pięciu miesięcy wojny, gdy Sowieci stracili około czterech milionów żołnierzy, czyli osiemdziesiąt procent stanu wyjściowego wojsk lądowych, jest efektowne i trafnie oddaje skalę katastrofy 1941 roku - ale opis organizacyjny bywa spłaszczony do wyliczeń etatów i przekształceń dywizji, bez głębszego wyjaśnienia, dlaczego te reformy zachodziły akurat w takim tempie i pod jakim naciskiem operacyjnym. To słabość typowa dla wczesnych tomów serii Men-at-Arms, pisanych pod dyktando limitu stron, a nie potrzeb narracyjnych.

Prawdziwą wartością tomu - i zgadzają się z tym niemal wszyscy recenzenci na portalach księgarskich - jest warstwa wizualna. Volstad uchodzi za jednego z najlepszych ilustratorów mundurowych w całej serii Osprey, a jego plansze barwne przedstawiające żołnierzy Armii Czerwonej w różnych okresach wojny i na różnych odcinkach frontu są precyzyjne i użyteczne rekonstrukcyjnie - to reperkusja widoczna w opiniach modelarzy i rekonstruktorów historycznych, dla których ten tom bywa wręcz podręcznikiem referencyjnym barw i detali umundurowania. Jeden z recenzentów na Amazonie ujął to zwięźle: "Zaloga solidnie przebadał temat, a Ron Volstad jest najlepszym artystą wojskowym spośród wszystkich książek Osprey" - i trudno się z tą oceną nie zgodzić, choć warto pamiętać, że pochwała dotyczy głównie warstwy graficznej, nie analitycznej głębi tekstu. Fotografie archiwalne uzupełniające plansze są dobrze dobrane, choć ich jakość reprodukcji, typowa dla wydań Osprey sprzed ery cyfrowej, bywa nierówna.

Innym powtarzającym się głosem w recenzjach jest zastrzeżenie co do zakresu tematycznego: jeden z użytkowników Goodreads zauważył, że "to nie jest książka dla kogoś zainteresowanego taktyką bojową czy działaniami dowódców", i to trafna uwaga porządkująca oczekiwania. Faktycznie, rozdziały poświęcone poszczególnym rodzajom broni czytają się bardziej jak katalog wyposażenia niż opowieść o wojnie - co jest zaletą dla czytelnika szukającego kompendium organizacyjnego, a wadą dla kogoś oczekującego narracji o Barbarossie, Stalingradzie czy Kursku jako wydarzeniach. Zaloga nie unika też typowej dla lat 80. tendencji do traktowania sowieckich źródeł z rezerwą bez pełnego dostępu do archiwów, co dziś, po trzydziestu latach badań postsowieckich, sprawia, że niektóre oceny liczebności czy strat wymagają konfrontacji z nowszą literaturą.

Jako punkt wyjścia do dalszych poszukiwań temat ten sprawdza się dobrze - i tak też traktuje go spora część kupujących, dla których jest to raczej wstęp do tematu niż ostateczne źródło. Kluczowy problem objętościowy - bo 48 stron fizycznie nie pomieści całej złożoności organizacyjnej armii liczącej w szczytowym momencie kilkanaście milionów ludzi - autor rozwiązuje sprawnie, sygnalizując czytelnikowi potrzebę sięgnięcia po inne tomy serii dotyczące np. wojsk pancernych czy kawalerii osobno. To uczciwe podejście redakcyjne, ale też przypomnienie, że kupując ten tom, kupuje się fragment większej układanki, a nie samodzielną całość.

Podsumowując: to solidna, choć już wyraźnie leciwa pozycja encyklopedyczna, której głównym atutem pozostaje warstwa ilustracyjna Volstada, a tekst Zalogi - mimo kompetentnego opanowania faktografii - ustępuje dziś nowszym opracowaniom pod względem głębi analitycznej. Dla modelarzy, rekonstruktorów i osób szukających szybkiego przeglądu struktur Armii Czerwonej to pozycja wciąż warta uwagi; dla czytelnika oczekującego historii operacyjnej frontu wschodniego - zdecydowanie za mało.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder