Tytuł tej pozycji z serii Men-at-Arms jest w gruncie rzeczy mylący, i to na korzyść książki. Kto sięga po nią licząc na kolejną biografię T.E. Lawrence'a albo rekonstrukcję jego kampanii znaną z "Lawrence'a z Arabii" David Lean'a, będzie zaskoczony - i to zaskoczenie należy uznać za największy atut tej pracy. Nicolle, historyk specjalizujący się w wojskowości Bliskiego Wschodu, wykorzystał nazwisko Lawrence'a jako punkt zaczepienia dla czytelnika, po czym poprowadził narrację znacznie szerzej: przez arabskie kontyngenty w armii osmańskiej, powstanie Sanusytów w Cyrenajce, wojnę w Jemenie i Adenie, kampanię iracką oraz działania armii egipskiej. Taka konstrukcja jest decyzją redakcyjnie ryzykowną - kupujący książkę pod szyldem Lawrence'a mogą poczuć się oszukani - ale merytorycznie to zabieg trafny, bo te epizody wojny na Bliskim Wschodzie są w anglojęzycznej historiografii popularnej rzeczywiście białą plamą, podczas gdy o samym Lawrensie napisano już dziesiątki tomów.

Struktura książki, licząca zaledwie 48 stron, obejmuje kolejno: wstęp, Arabów w armii osmańskiej, ruch Sanusytów i wojnę na Saharze, powstanie arabskie i jego rywali, wojnę w południowej Arabii, front iracko-zatokowy oraz armię egipską, zamykaną częścią z omówieniem plansz. Ten układ tematyczny, a nie chronologiczny, sprawdza się nierówno. Rozdziały o Sanusytach i o Iraku są zwięzłe, ale gęste faktograficznie - Nicolle potrafi w kilku zdaniach oddać skalę zaangażowania stron (starcia z udziałem stu tysięcy żołnierzy koalicji przeciwko może dwóm tysiącom nieregularnych obrońców oaz) i pokazać dysproporcję środków wobec celu, którą sam ironicznie podsumowuje jako wysiłek włożony w zdobycie "garści zielonych kropek na pustyni". To dobra ilustracja jego stylu: suchy, ale nie pozbawiony puenty. Gorzej wypada część poświęcona właściwemu powstaniu arabskiemu - tu tekst jest z konieczności skrótowy i sam autor zdaje się zdawać sobie sprawę, że konkurować z relacją Lawrence'a z "Siedmiu filarów mądrości" się nie da, więc nawet nie próbuje.

Jako synteza wprowadzająca broszura spełnia swoją rolę, ale trzeba jasno powiedzieć, czym nie jest: nie jest pogłębioną analizą polityczną ani wojskową żadnego z opisywanych teatrów działań. Przy 48 stronach na sześć różnych frontów wojennych każdy temat traktowany jest telegraficznie, a czytelnik szukający np. szczegółowego rozbioru oblężenia Kut al-Amara czy motywacji plemiennych sprzymierzeńców Husajna ibn Alego wyjdzie z lekkim niedosytem. Nicolle nie unika też uproszczeń typowych dla formatu kieszonkowego kompendium - złożoność sojuszy plemiennych, które w rzeczywistości zmieniały się z tygodnia na tydzień, bywa spłaszczona do kilku zdań. Wartość tej pozycji leży więc nie w głębi analizy, lecz w funkcji mapy drogowej: pokazuje czytelnikowi, ile wątków kryje się pod hasłem "wojna na Bliskim Wschodzie 1914-18", i wskazuje kierunki dalszych poszukiwań.

Ilustracje Richarda Hooka są mocną stroną wydania i w pełni uzasadniają zakup dla modelarzy oraz rekonstruktorów. Osiem barwnych plansz obejmuje wszystkie opisywane fronty, a szczególnie udane są przedstawienia arabskich żołnierzy w służbie osmańskiej oraz plemiennych wojowników z Jemenu i Zatoki Perskiej - detale uzbrojenia i stroju są tu bogate i użyteczne warsztatowo. Włoskie oddziały kolonialne wypadają wyjątkowo efektownie kolorystycznie, Egipcjanie są solidni, choć mniej widowiskowi. Jedyny zarzut, jaki pojawia się nawet w entuzjastycznych recenzjach hobbystycznych, dotyczy samego Lawrence'a na jednej z plansz - przedstawiony jest w sposób bardziej przypominający strzelca sportowego niż filmową ikonę granej przez Petera O'Toole'a postaci, co dla czytelnika przyzwyczajonego do popkulturowego wizerunku może być rozczarowujące, choć akurat historycznie wcale nie musi być mniej wiarygodne.

Odbiór książki w sieci jest zgodny co do jednego: to typowy, solidny Osprey - zwięzły, dobrze zilustrowany, ale z natury rzeczy wprowadzający, a nie wyczerpujący. Recenzenci na Goodreads chwalą właśnie tę nietypową, panoramiczną konstrukcję zamiast skupienia na samym Lawrensie, choć zaznaczają, że całościowa narracja bywa trudna do ogarnięcia ze względu na mnogość wątków i geografii. Recenzje modelarskie i wargamingowe są jeszcze bardziej entuzjastyczne, oceniając tom niemal maksymalnie - co nie dziwi, biorąc pod uwagę, że dla tej grupy odbiorców kluczowa jest właśnie warstwa ikonograficzna, a nie głębia analizy historycznej.

Podsumowując: to nie jest książka dla kogoś, kto chce poznać Lawrence'a z Arabii - od tego są inne, obszerniejsze tytuły, poczynając od jego własnej relacji. To raczej zgrabny przewodnik po zapomnianych frontach Wielkiej Wojny na Bliskim Wschodzie, wart lektury dla hobbystów historii wojskowości i modelarzy, ograniczony jednak nieuchronnie formatem serii - zbyt krótki, by być czymś więcej niż punktem wyjścia do dalszych poszukiwań.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder