"Modern African Wars (2)" to drugi tom trzyczęściowej mini-serii Ospreya poświęconej portugalskim wojnom kolonialnym w Afryce, tym razem skupiony na Angoli i Mozambiku. Peter Abbott, znany z licznych tytułów Men-at-Arms poświęconych mniej rozpoznawalnym w anglosaskim obiegu armiom XIX i XX wieku, tym razem sięga po temat równie egzotyczny dla brytyjskiego czytelnika: konflikt, w którym najuboższe z zachodnioeuropejskich mocarstw kolonialnych przez ponad dekadę skutecznie opierało się falom dekolonizacji zalewającym resztę kontynentu. Sam wybór tematu jest mocną stroną publikacji - w anglojęzycznej literaturze militarystycznej lat 80. wojny portugalskie były wciąż białą plamą, a Osprey w typowy dla siebie sposób wypełnił tę lukę zwięzłym, ale rzeczowym kompendium.
Układ książki jest klasyczny dla serii Men-at-Arms i dobrze przemyślany: po krótkiej przedmowie następuje rozdział o portugalskim imperium afrykańskim, dający kontekst historyczny pięciu wieków obecności Lizbony na kontynencie, następnie omówienie ruchów wyzwoleńczych (MPLA, FNLA, UNITA w Angoli, FRELIMO w Mozambiku), obszerna część o strukturze i organizacji sił portugalskich, rozdział o ich działaniach bojowych oraz opis barwnych plansz Volstada zamykający tom. Taka struktura pozwala czytelnikowi przejść płynnie od geopolityki do detalu umundurowania i wyposażenia, co jest mocną stroną książek tej serii w ogóle, a w tym tomie sprawdza się szczególnie dobrze, bo temat wymaga sporo wprowadzenia, zanim doceni się sens poszczególnych plansz.
Merytorycznie tekst Abbotta jest solidny, choć wyraźnie nierównomiernie rozłożony. Autor poświęca zdecydowaną większość miejsca stronie portugalskiej - organizacji, wyposażeniu i taktyce jednostek takich jak Caçadores, Comandos, Fuzileiros czy słabo udokumentowane wówczas jednostki zwiadowcze Flechas, które później posłużyły za wzór dla rodezyjskich Selous Scouts. Jeden z recenzentów na Goodreads, ocenił ten tom jako "najbardziej wyważony z pierwszych trzech tomów serii", doceniając, że tekst tłumaczy anglosaskiemu czytelnikowi mniej segregacyjny charakter portugalskiego kolonializmu w porównaniu z modelem brytyjskim. Ta teza jest interesująca i rzeczywiście stanowi wartość dodaną książki, ale trzeba ją czytać z pewnym dystansem - to ujęcie akcentujące relatywną "tolerancję" administracji lizbońskiej bywa dziś kwestionowane przez historiografię postkolonialną i warto je traktować jako punkt wyjścia do dalszej lektury, a nie ostateczną ocenę.
Największym mankamentem publikacji, na który zgodnie wskazują recenzenci, jest dysproporcja między opisem sił portugalskich a stroną partyzancką. Chris Passingham na Goodreads ocenił książkę jako rozczarowującą, zwracając uwagę, że "skupia się bardzo mocno na portugalskich siłach kolonialnych, a niewiele mówi o FRELIMO, MPLA czy UNITA", i że praktycznie nie wspomina o zaangażowaniu kubańskim ani szerzej - o interwencji zagranicznej w konflikt angolski. To słuszny zarzut: jak na książkę, która w tytule i zapowiedzi wydawcy deklaruje omówienie "każdego z ruchów wyzwoleńczych", waga materiału przechyla się zdecydowanie w stronę munduroznawstwa armii kolonialnej, a strona antykolonialna funkcjonuje raczej jako tło dla plansz niż jako przedmiot równorzędnej analizy.
Wartością samą w sobie pozostają ilustracje Rona Volstada - ich poziom rzeczywiście wyróżnia ten tom na tle sąsiednich pozycji serii. Plansze łączą umundurowanie bojowe z odświętnym, pokazują zarówno elitę (komandosi, spadochroniarze, Fuzileiros), jak i oddziały partyzanckie uzbrojone w sprzęt bloku wschodniego, w tym charakterystyczny wschodnioniemiecki hełm i moro typu "raindrop" u bojownika PAIGC. Detale w rodzaju rzadkiego karabinu AR-10 w kalibrze 7,62 mm czy sanitariuszki-spadochroniarza pokazują, że Volstad i Abbott podeszli do materiału źródłowego z dbałością o precyzję, a nie tylko efekt wizualny - to atut, który dla kolekcjonerów i modelarzy może przeważyć nad wspomnianymi brakami tekstowymi.
Biorąc pod uwagę wąski format serii (48 stron), książka realizuje swój cel w sposób kompetentny, choć niepełny. To pozycja niezastąpiona dla każdego, kto interesuje się organizacją i wyglądem portugalskich sił kolonialnych w Afryce - pod tym względem trudno wskazać równie zwięzłe i dobrze zilustrowane źródło anglojęzyczne. Jako wprowadzenie do samego konfliktu dekolonizacyjnego i motywacji strony wyzwoleńczej jest jednak wyraźnie jednostronna i wymaga uzupełnienia inną lekturą, jeśli czytelnik szuka pełniejszego obrazu wojen w Angoli i Mozambiku. Ocena czytelników na Goodreads (na 2026 r. 3,67 na 5 przy 39 głosach) dobrze oddaje ten rozdźwięk między entuzjazmem wobec strony ilustracyjnej a zastrzeżeniami wobec zakresu narracji historycznej.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
