Trzeci tom czterotomowego cyklu Michaela Barthorpa o armii brytyjskiej epoki imperialnej zajmuje się okresem między wojną krymską a pierwszą wojną burską - ćwierćwieczem, w którym Wielka Brytania prowadziła niemal nieprzerwany ciąg "małych wojen” kolonialnych. Barthorp, sam oficer z tradycjami rodzinnymi w armii, pisze z perspektywą praktyka, nie tylko archiwisty, i to czuć w sposobie, w jaki traktuje temat - nie jako ciąg bitew, lecz jako historię instytucji uczącej się wojny nieregularnej przy jednoczesnym przygotowywaniu się do konfliktu europejskiego. To podejście jest mocną stroną książki: rzadko spotyka się w tak skondensowanej formie tak trzeźwą tezę interpretacyjną, a nie tylko kronikę dat i miejsc.
Układ tomu jest klasyczny dla serii Men-at-Arms i obejmuje sześć części: wstęp, przegląd kampanii lat 1856-1881, metody walki, regulaminowe umundurowanie, wyposażenie i uzbrojenie, modyfikacje polowe oraz komentarz do plansz. Część kampanijna prowadzi czytelnika od powstania sipajów (1857-59) przez wyprawy na północno-zachodnią granicę Indii, wojny maoryskie w Nowej Zelandii, kampanię abisyńską, wojny aszanti, po wojnę zulusko-brytyjską i pierwszą wojnę burską w Transwalu. Zaletą tej części jest gęstość faktografii przy zachowaniu czytelnej chronologii - rzadko się zdarza, żeby w czterdziestu ośmiu stronach upakować tak wiele kontekstu bez wrażenia chaosu. Wadą jest jednak to, że sekcja poświęcona taktyce bojowej, choć stawia interesujące pytania o tempo manewru i przystosowanie do walki nieregularnej, pozostaje zbyt skrótowa - brakuje jej diagramów i głębszej analizy technicznej, które pozwoliłyby zrozumieć mechanikę pola walki, a nie tylko jej opis słowny.
Najbardziej wartościowa merytorycznie jest część dotycząca sprzętu i jego modyfikacji w polu. Sekcja o regulaminowym uzbrojeniu - z dobrym diagramem karabinu Enfield, jego skróconej wersji, czy bagnetu - jest precyzyjna, choć siłą rzeczy zwięzła. Barthorp rekompensuje to jednak znacznie obszerniejszym rozdziałem o polowych modyfikacjach umundurowania i ekwipunku, opartym na relacjach z dzienników i raportów z poszczególnych kampanii. To właśnie tutaj książka wyróżnia się na tle wielu innych tomów serii - Barthorp nie ogranicza się do regulaminu, ale rekonstruuje, jak żołnierze faktycznie wyglądali w Indiach, na pograniczu afgańskim czy w Zululandzie, gdzie klimat i logistyka wymuszały odstępstwa od przepisów. Dla modelarzy, rekonstruktorów i kolekcjonerów militarystycznych to najcenniejsza partia tomu.
Strona ilustracyjna jest natomiast słabym punktem wydania. Plansze Pierre'a Turnera to statyczne, niemal żurnałowe przedstawienia postaci, pozbawione tła i interakcji - jedynym ustępstwem na rzecz kontekstu są skromne plamy koloru przy kolanach figur. Co bardziej zaskakujące, książka powstała już po tym, jak Angus McBride zdążył ożywić kolorowe plansze serii Men-at-Arms, nadając im dynamikę i narrację wizualną - na tym tle ilustracje Turnera wypadają archaicznie, a balans barw bywa wręcz mętny. Reprodukcje czarno-białe oraz materiał fotograficzny i archiwalny są zdecydowanie lepszej jakości i częściowo łagodzą to wrażenie, ale sam dział kolorowych plansz nie spełnia oczekiwań, jakie stawia się serii w tym okresie jej rozwoju.
W odbiorze czytelniczym tom funkcjonuje jako solidna, choć niszowa pozycja - ocena na Goodreads na 2026 r. (3,75/5 przy szesnastu głosach) i wyższa na Amazonie (około 4,5/5) wskazują na publiczność złożoną głównie z entuzjastów historii wojskowości i kolekcjonerów Ospreya, a nie czytelników szukających narracji ogólnohistorycznej. Recenzenci sklepowi chwalą książkę za rzetelność faktograficzną i przydatność badawczą, choć podkreślają, że jest to lektura "dokładnie taka, jakiej można się spodziewać po książce Ospreya” - komplement warunkowy, sugerujący solidność rzemieślniczą bez wybitności. Inni czytelnicy zauważają, że jest to pozycja "tylko dla poważnych studentów tematu”, ze względu na nasycenie szczegółami umundurowania, co dobrze oddaje charakter tomu: to praca źródłowa, nie wstęp dla laika.
Ostatecznie trzeci tom Barthorpa broni się jako samodzielna lektura, mimo że stanowi część większego cyklu - nie wymaga znajomości poprzednich tomów, choć liczne odniesienia do nich (i do osobnego tomu o wojnie krymskiej) wskazują, że pełną wartość uzyskuje się dopiero w połączeniu z całą serią. To książka przede wszystkim dla osób zajmujących się rekonstrukcją historyczną, modelarstwem figurkowym lub szczegółową historią umundurowania armii brytyjskiej XIX wieku - dla nich jest to rzetelne i gęste źródło wiedzy. Dla czytelnika szukającego żywej narracji batalistycznej czy efektownej ikonografii może okazać się rozczarowaniem, zwłaszcza w porównaniu z późniejszymi, bardziej dynamicznymi tomami tej samej serii.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
