Insignia bojowe armii brytyjskiej z okresu Wielkiej Wojny to temat, który łatwo zlekceważyć jako domenę wąskiego grona kolekcjonerów i rekonstruktorów. Mike Chappell udowadnia jednak, że historia kolorowych naszywek, znaków dywizyjnych i oznaczeń hełmów może być nie tylko użytecznym kompendium, lecz również świadectwem głębszych przemian organizacyjnych i kulturowych, jakie zaszły w Armii Brytyjskiej między sierpniem 1914 a listopadem 1918 roku. Choć objętość publikacji jest skromna - zaledwie 48 stron w typowym formacie serii Men-at-Arms - jej zawartość jest zdecydowanie gęstsza niż mogłoby to sugerować miejsce na półce.
Chappell wywodzi się z rodziny o wielopokoleniowych związkach z Armią Brytyjską. Zaciągnął się jako młody szeregowiec do Royal Hampshire Regiment w 1952 roku i przez kolejne dwadzieścia dwa lata służył w piechocie, przechodząc przez wszystkie stopnie aż do Regimental Sergeant Major. Wojsko opuścił w 1974 roku, a malarstwo militarne zaczął uprawiać jeszcze w trakcie służby, w 1968 roku. Ten życiorys ma znaczenie dla oceny książki: Chappell nie jest akademickim historykiem, który rekonstruuje rzeczywistość frontu z archiwów, lecz człowiekiem, który instynktownie rozumie wojskową logikę i pragmatyzm oznaczeń. Widać to w sposobie, w jaki analizuje funkcję insygniów - nie jako estetyczne ciekawostki, ale jako rozwiązania konkretnych problemów taktycznych i organizacyjnych.
Żołnierze wyruszający na wojnę w 1914 roku nosili wyłącznie insygnia pułkowe. Do chwili zawieszenia broni w listopadzie 1918 roku sytuacja uległa zasadniczej zmianie: na mundurach, hełmach, pojazdach, działach, drogowskazach i flagach pojawiły się dziesiątki kolorowych oznaczeń. Do tradycyjnych odznak pułkowych dołączyły znaki dywizyjne, a dla bezpośrednich potrzeb bojowych wykształciła się specyficzna forma "battle patch". Autor śledzi tę ewolucję krok po kroku, wyjaśniając zarówno jej przyczyny taktyczne - potrzebę identyfikacji oddziałów na chaotycznym polu walki bez zdradzania informacji wywiadowczych przeciwnikowi - jak i jej skutki dla codziennego życia żołnierzy. Jak zaznacza Chappell, nie istniał ogólnoarmijny standard dla znaków i naszywek, co doprowadziło zarówno do ogromnej kreatywności, jak i do znacznego zamieszania po wojnie co do tego, kto, kiedy i co właściwie noszono. To uczciwe przyznanie się do luk źródłowych wyraźnie podnosi wiarygodność tekstu.
Struktura książki jest przejrzysta i celowa. Po krótkim wprowadzeniu historycznym następuje rozdział poświęcony identyfikacji w boju, po nim zaś obszerny przegląd znaków dywizyjnych armii brytyjskiej z lat 1914-1918. Zawartość układa się w następujące sekcje: Wstęp, Identyfikacja w boju, Dywizje Armii Brytyjskiej 1914-18 oraz Tablice. Taka architektura pozwala na czytelne rozgraniczenie między wywodem analitycznym a materiałem referencyjnym, co czyni książkę użyteczną zarówno jako lekturę ciągłą, jak i słownik do konsultacji.
Największą wartość publikacji stanowi jednak warstwa ikonograficzna. Starannie opracowane tablice barwne przedstawiają mundury i insygnia, a ich dopełnienie stanowi bogaty wybór archiwalnych fotografii. Chappell jest tu jednocześnie autorem tekstu i ilustratorem, co daje rzadką spójność między tym, co opisane, a tym, co pokazane. Tablice nie pełnią roli dekoracji - każda z nich jest opatrzona szczegółowymi komentarzami, które nie streszczają tekstu głównego, lecz go rozwijają. Ilustracje są czytelne, precyzyjne w odwzorowaniu kolorów i krojów, a jednocześnie wystarczająco żywe, by nie sprawiać wrażenia suchej dokumentacji technicznej.
Ograniczenia książki są nieuchronnie związane z formatem serii. Na 48 stronach nie ma miejsca na rozbudowaną narrację źródłową ani na dyskusję historiograficzną. Pewnym problemem jest też data pierwszego wydania - 1986 rok - co oznacza, że późniejsze badania nad organizacją armii brytyjskiej mogły zmodyfikować lub uzupełnić część ustaleń Chappella. Książka była pierwszym wydaniem opublikowanym w 1986 roku i pod względem badań archiwalnych może być nieco przestarzała. Jest to zarzut fair, choć należy go traktować z umiarem: dla większości zastosowań, do których publikacja jest przeznaczona - identyfikacja insygniów na fotografiach, praca nad rekonstrukcją, ilustrowanie publikacji popularnych - poziom szczegółowości pozostaje wystarczający.
Chappell przeprowadził unikalną kwerendę, która pozwala zrozumieć znaczenie tych kawałków kolorowej tkaniny odróżniających żołnierzy frontowych od pozostałych. Pozycja jest niezbędna dla każdego, kto interesuje się fotografiami, mundurami i jednostkami piechoty brytyjskiej lat 1914-1918. Tę opinię, wyrażoną przez jednego z recenzentów na Amazon, trudno podważyć. *British Battle Insignia (1): 1914-18* to publikacja wyspecjalizowana, świadomie skoncentrowana i uczciwa wobec własnych ambicji. Nie rości sobie pretensji do bycia monografią naukową - i właśnie dlatego sprawdza się doskonale jako to, czym jest: kompaktowe, kompetentnie napisane i znakomicie zilustrowane kompendium dla badaczy i miłośników historii munduroznawstwa. W wąskiej niszy, którą zajmuje, pozostaje pozycją trudną do zastąpienia.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
