"Austrian Army of the Napoleonic Wars (2): Cavalry" to drugi tom dwuczęściowego cyklu Osprey poświęconego habsburskiej armii doby napoleońskiej - i zarazem pozycja, której istnienie trudno przecenić z perspektywy popularnonaukowej literatury militarnej. Jazda Imperium Habsburgów należała do najpotężniejszych sił epoki napoleońskiej, a mimo to przez dekady pozostawała na peryferiach anglojęzycznej literatury munduroznawczej. Tom wydany w 1986 roku wypełnił tę lukę jako pierwsza syntetyczna pozycja referencyjna dostępna szerokiemu czytelnikowi - i w tej roli pozostaje aktualny do dziś.
Philip Haythornthwaite jest w tej materii autorem nie do zastąpienia. Specjalizuje się w historii wojskowości, umundurowaniu i wyposażeniu armii XVIII i XIX wieku, a jego główny obszar badań obejmuje właśnie wojny napoleońskie. Napisał ponad czterdzieści książek, w tym ponad dwadzieścia tytułów dla Osprey, co oznacza nie tylko rozległą wiedzę, ale też biegłość w trudnej sztuce kondensowania jej do formatu czterdziestu ośmiu stron bez utraty rzeczowej precyzji. W omawianym tomie ta biegłość widać wyraźnie: Haythornthwaite nie traktuje kawalerii habsburskiej jako jednolitej masy, lecz konsekwentnie różnicuje poszczególne formacje - kirasjerów, dragonów, szewoleżerów, huzarów, ułanów i oddziały pomocnicze - przypisując każdej z nich właściwe uzbrojenie, taktykę i specyfikę służby.
Od początku wojen napoleońskich wyższe dowództwo kawalerii habsburskiej ustępowało kompetencjami swojemu odpowiednikowi w piechocie: mianowania były kształtowane przez nepotyzm i politykę, co skutkowało obsadzaniem stanowisk przez oficerów pozbawionych doświadczenia. To spostrzeżenie - tak wyraźnie zawarte już w opisie wydawniczym - sygnalizuje, że Haythornthwaite nie ogranicza się do inwentarza formacji, lecz stawia pytania o sprawność bojową i jej uwarunkowania instytucjonalne. Kawaleria przechodziła w toku wojen liczne reorganizacje i rozbudowę, które miały zaradzić tym niedostatkom i unowocześnić siły jako całość - a autor śledzi ten proces z analityczną starannością rzadką jak na format Men-at-Arms. Szczególnie wartościowy jest fragment poświęcony reformom arcyksięcia Karola oraz komentarz dotyczący legendy z bitwy pod Aspern-Essling, gdzie Karol miał osobiście chwycić sztandar i poderwać wojsko do natarcia. Haythornthwaite opatruje tę ikonograficzną scenę krótką uwagą o charakterze demitologizującym - co jest gestem historyków pewnych swojego rzemiosła.
Słabością tomu, wskazywaną konsekwentnie przez recenzentów, jest dysproporcja między szczegółowością opisu umundurowania a skromnym potraktowaniem taktyki i organizacji. Omówienie organizacji i taktyki jest skrótowe, choć zawiera kilka interesujących uwag i danych statystycznych - to łagodna, ale celna diagnoza. Czytelnik szukający analizy bojowej znajdzie tu solidny punkt wyjścia, lecz nie wyczerpujące omówienie. Jest to jednak zarzut adresowany raczej pod adresem całego formatu Men-at-Arms niż konkretnego autora: czterdzieści osiem stron wymusza hierarchię priorytetów, a Haythornthwaite dokonuje w tym zakresie wyborów świadomych i czytelnych.
Bryan Fosten, urodzony w 1928 roku, był w swoim czasie ilustratorem formatu, który Osprey zawdzięcza znaczną część swojej reputacji. Pracując z takimi autorami jak Philip Haythornthwaite i Peter Hofschröer, Fosten stworzył blisko 650 dopracowanych i szczegółowych figur, obejmując osiemnastowieczne i napoleońskie tytuły wydawane w latach osiemdziesiątych. Jego plansze dla tego tomu - huzarzy w charakterystycznych mentykach, kirasjerzy w stalowych kirysach, ułani z proporczykami na lancach - reprezentują styl, który redaktor Osprey określił mianem "figur meissenowskich": czystych i szczegółowych, stworzonych w czasach, gdy dominujące gusta odbiorców - modelarzy i malarzy figurek - wymagały precyzyjnego punktu odniesienia, nie zaś dramatycznej animacji. Dla środowiska rekonstruktorów i plastyków historycznych plansze Fostena zachowują wartość dokumentacyjną niezależnie od upływu czasu.
Na Goodreads tom na 2026 r. oceniany jest na 3,44 przy 19 ocenach, co sytuuje go nieco poniżej towarzyszącego mu pierwszego tomu o piechocie (3,62 przy 21 ocenach). Rozbieżność ta odpowiada wrażeniu wynoszonemu z lektury: piechota habsburska doczekała się nieco obszerniejszego traktowania taktycznego, kawaleria zaś przegrywa w tym wymiarze na rzecz mundurografii. Mimo wszystko żadna z platform recenzenckich nie notuje ocen skrajnie krytycznych - a opinie negatywne ograniczają się niemal wyłącznie do wspomnianej dysproporcji strukturalnej, nie do błędów merytorycznych.
"Austrian Army of the Napoleonic Wars (2): Cavalry" jest pozycją, którą warto oceniać w jej właściwym kontekście: jako kompaktowy przewodnik po armii, która przez długie lata była najpoważniejszym kontynentalnym przeciwnikiem Napoleona, a mimo to pozostawała niedoreprezentowana w popularnonaukowej bibliotece. Haythornthwaite dostarcza solidnego wstępu do tematu, Fosten - plansz, które dla malarzy miniatur i kolekcjonerów pozostają niezastąpionym wizualnym leksykonem epoki. Czytelnicy pragnący pogłębić aspekt taktyczny mogą sięgnąć po późniejsze opracowania w serii Elite Osprey poświęcone kawalerii napoleońskiej; dzieje poszczególnych kampanii, w których habsburska jazda odgrywała rolę pierwszoplanową - Aspern-Essling czy Wagram - szczegółowiej omawiają tomy z serii Campaign.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
