"US Nuclear Submarines: The Fast Attack" to tom numer 138 serii Osprey "New Vanguard", wydany w 2007 roku. Temat jest z pozoru dobrze znany: atomowy okręt podwodny zajął trwałe miejsce w kulturze popularnej - od *Polowania na Czerwony Październik* po dokumenty National Geographic - lecz właśnie ta popularność działa na jego niekorzyść. Większość dostępnych opracowań oscyluje między sensacjonalizmem szpiegowskiego thrillera a suchym katalogiem parametrów technicznych. Christley stawia sobie inne zadanie: pokazać, że nuklearna łódź podwodna klasy fast attack to nie gadżet zimnowojennej wyobraźni, lecz spójny system inżynieryjny wyłoniony z konkretnych decyzji konstruktorskich, politycznych i operacyjnych.
Jim Christley odszedł z US Navy w 1982 roku w stopniu starszego podoficera, mając za sobą służbę na siedmiu okrętach podwodnych - od dieselowych po nuklearne "fast attack" i okręty z rakietami balistycznymi. Jest też autorem licznych artykułów i książek poświęconych historii technicznej amerykańskiego podwodnictwa. Ten biograficzny fakt nie jest bez znaczenia. Christley nie rekonstruuje służby na atomowym okręcie z archiwalnych dokumentów - on ją pamięta. Kiedy opisuje kompromisy między wyciszeniem a osiągami, albo napięcie między wymogami taktycznymi a rygorami bezpieczeństwa reaktora, za słowami stoi doświadczenie, którego żaden archiwista nie jest w stanie zastąpić.
Strukturalnie tom prowadzi czytelnika przez całą ewolucję napędu atomowego w zastosowaniach podwodnych: od pierwszego nuklearnego okrętu podwodnego, USS "NAUTILUS", aż po typy pozostające w budowie w chwili publikacji. To podejście genetyczne, nie encyklopedyczne, i jest ono najcenniejszą cechą tomu. Christley omawia rolę admirała Hymana Rickovera we wprowadzaniu tych jednostek do służby i otwarcie mówi o zagrożeniach związanych z eksploatacją reaktorów jądrowych na morzu. Rozdział poświęcony "problemowi napędu" - tytułowo wręcz zadeklarowany jako kwestia inżynieryjna, nie militarna - daje czytelnikowi wyraźny obraz tego, dlaczego nuklearyzacja floty podwodnej była rewolucją, a nie ewolucją: napęd atomowy przemienił okręt podwodny z powolnej jednostki niezdolnej do długotrwałego zanurzenia w broń łączącą skrytość z wytrzymałością. Tej przemiany nie dałoby się opisać przekonująco bez rozumienia ograniczeń poprzednich systemów, i Christley ten kontekst buduje konsekwentnie.
Recenzenci branżowi podkreślają, że autor pisze w sposób zarówno informatywny, jak i angażujący - i że jego własna służba na opisywanych okrętach jest tu wyraźnie odczuwalna. To sprawiedliwa ocena: głos Christleya ma ciężar autopsji, którego nie zastąpi żadna kwerenda. Szczególnie wartościowe są fragmenty poświęcone systemom sensorycznym i kontroli ognia - autor porusza się tu z precyzją kogoś, kto obsługiwał te urządzenia, nie tylko o nich czytał. Dla czytelnika zainteresowanego mechaniką decyzji projektowych - dlaczego kształt kadłuba typu "SKIPJACK" stał się paradygmatem, albo jakie były faktyczne koszty operacyjne wyboru systemu ciśnienia azotowego - tom dostarcza odpowiedzi niedostępnych w popularnych opracowaniach.
Ograniczenia tomu są przewidywalne i mają charakter strukturalny, a nie merytoryczny. Jeden z czytelników celnie ujął to sformułowaniem, że książka jest bliższa broszurze niż tomowi - i że gdy wydawca opisuje ją jako "zarys", nie przesadza. Format serii narzuca objętość około 48 stron, co przy materii obejmującej pół wieku rozwoju technologicznego, kilkanaście typów i skomplikowaną historię operacyjną oznacza nieuchronne skróty. Historia operacyjna zostaje potraktowana przekrojowo, obejmując zimnowojenną służbę, rolę we współczesnych operacjach i debatę o przyszłych potrzebach floty - lecz bez głębszego wejścia w żaden z tych wątków. Czytelnik oczekujący szczegółowej analizy konkretnych misji lub relacji z perspektywy załóg musi sięgnąć po inne tytuły. Christley jest wyraźnie bardziej w swoim żywiole przy stole kreślarskim niż przy mapie operacyjnej.
Tony Bryan, ilustrator serii, przez lata pracował w wojskowych badaniach i rozwoju i żywi szczere zainteresowanie sprzętem militarnym. Jego przekroje techniczne i profile boczne oddają architekturę okrętów z precyzją, której nie dałoby się osiągnąć bez rozumienia mechaniki. Szczególnie wartościowe są ilustracje ukazujące relacje między układem napędowym a kształtem kadłuba w kolejnych klasach - właśnie ten wymiar, niewidoczny na fotografiach, Bryan oddaje z rzadką czytelnością. Materiał ikonograficzny dopełnia tekst w sposób, który w tej serii zdarza się rzadziej, niż należałoby oczekiwać.
Dla czytelnika szukającego pierwszego, rzetelnego punktu wejścia w temat - konstruktora modeli, studenta historii wojskowości, kogoś po lekturze Clancy'ego pragnącego sprawdzić, ile w fikcji jest technicznej prawdy - tom Christleya pozostaje najlepszym dostępnym wprowadzeniem w tej formule i cenie. Dla specjalisty szukającego głębszej syntezy taktycznej lub ludzkiego wymiaru służby na atomowym okręcie podwodnym konieczna będzie dalsza kwerenda. To nie jest zarzut wobec tomu - to precyzyjne określenie jego granic. A w granicach tych, mając za sobą autora, który naprawdę był tam, gdzie opisuje, Christley robi dokładnie tyle, ile zdolna pomieścić ta formuła.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
