"Japanese Tanks 1939–45" Stevena J. Zalogi, z ilustracjami Petera Bull'a, to tom numer 137 serii Osprey "New Vanguard", wydany w 2007 roku. Temat należy do niedoreprezentowanych: japońska broń pancerna pojawia się w anglojęzycznej literaturze wojskowej sporadycznie, a popularne wyobrażenia sprowadzają ją do roli defensywnego reliktu, miażdżonego przez alianckie Shermany na wyspach Pacyfiku. Zaloga stawia się wobec tego założenia w wyraźnej polemice - i jest to decyzja, która nadaje całemu tomowi wyraźniejszy kręgosłup argumentacyjny, niż można by oczekiwać po czterdziestooośmiostronicowej publikacji popularnonaukowej.
Steven Zaloga jest analitykiem obronnym i autorem ponad stu książek poświęconych technologii wojskowej, uznanym za jednego z czołowych anglojęzycznych znawców broni pancernej. Jego kompetencje w tej dziedzinie są powszechnie akceptowane w środowisku recenzentów i modelarzy, co sprawia, że wybór tematu japońskich czołgów - obszaru tradycyjnie zaniedbywanego przez zachodnich autorów - jest gestem świadomym i wartym odnotowania. Zaloga sięga przy tym po część japońskojęzycznej literatury przedmiotu, co wśród anglojęzycznych autorów podejmujących ten temat nie jest oczywistością. Fakt ten zasługuje na wyraźne uznanie, choć recenzenci wskazują, że i tak podstawę źródłową stanowią w dużej mierze anglojęzyczne opracowania wtórne oraz raporty amerykańskich misji technicznych z lat 1945–46. Ta zależność od dostępnych przekładów i raportów alianckich nie dyskredytuje tomu, ale zakreśla jego horyzont poznawczy.
Jedną z największych zasług Zalogi jest rehabilitacja japońskiej myśli technicznej z okresu międzywojennego: Japonia znajdowała się w latach trzydziestych w czołówce światowej technologii pancernej, wprowadzając między innymi silniki wysokoprężne do czołgów - rozwiązanie, które inne armie adoptowały znacznie później. Ten rewizjonistyczny punkt wyjścia pozwala autorowi uniknąć pułapki, w którą wpada wiele popularnych opracowań: traktowania japońskiej broni pancernej jako z góry skazanej na porażkę odpowiedzi na alianckie konstrukcje. Zaloga zamiast tego pokazuje logikę decyzji inżynieryjnych i budżetowych, które doprowadziły do stopniowego wyprzedzenia Japonii przez zachodnich przeciwników. Kluczowym wyjaśnieniem tego opóźnienia jest systematyczne faworyzowanie programów morskich kosztem lądowych - wybór strategiczny, który miał konsekwencje dla całego programu pancernego.
Struktura narracyjna tomu jest wyważona i rzadko spotykana w tej serii: trzy główne rozdziały poświęcają zbliżoną uwagę historii technicznej i bojowej, obejmując zakresem chronologicznym zarówno kampanie w Chinach, jak i działania na Malajach, Filipinach, w Birmie, na wyspach Pacyfiku, aż po konfrontację z Sowietami w 1945 roku. Dzięki temu tom nie staje się ani suchym katalogiem specyfikacji technicznych, ani reportażem wojennym pozbawionym inżynieryjnego rdzenia. Szczególnie wartościowe są fotografie pokazujące symetryczne asymetryczne rozmieszczenie wież z tylnym stanowiskiem karabinu maszynowego - element architektoniczny typowy dla japońskich konstrukcji, który na dobrych ilustracjach bocznych i z góry uwidacznia się w sposób nieporównanie czytelniejszy niż w opisie słownym.
Ilustracje Petera Bull'a, stałego współpracownika serii Osprey, spełniają swoje zadanie solidnie, choć bez rewelacji. Recenzenci określają je jako przydatne i rzetelne kolorystycznie, a dla modelarzy i graczy, którzy stanowią znaczącą część czytelników serii, profile i przekroje pozostają głównym punktem odniesienia przy odwzorowaniu malowania i konfiguracji pojazdów. Przekrój izometryczny czołgu Type 95 Ha-Go daje przyzwoity wgląd w rozkład wnętrza, choć przy złożoności niektórych rozwiązań japońskich - jak wspomniany tylny karabin maszynowy - można było pokusić się o więcej niż jeden szczegółowy rysunek techniczny.
Ograniczenia tomu są wyraźne i nieuchronne przy tej objętości. Szereg pojazdów bojowych, które faktycznie uczestniczyły w walkach, jest wzmiankowanych marginalnie lub pominiętych całkowicie, a odkrycia archiwalne z ostatnich lat - takie jak obszerna dokumentacja supertężkiego czołgu O-I - sprawiają, że pewne fragmenty tekstu zdążyły się zestarzeć. To zarzut strukturalny, nie personalny: Zaloga pisał w 2007 roku przy ograniczonym dostępie do japońskich archiwów, a dynamika badań w tej niszy od tamtej pory istotnie przyspieszyła, napędzana paradoksalnie przez środowisko twórców gier historycznych. Prace badaczy japońskojęzycznych, eksplorujących krajowe archiwa, wyznaczają dziś standard, któremu opracowania oparte wyłącznie na alianckich raportach technicznych po prostu nie dorównują. Tom Zalogi należy zatem oceniać jako produkt swojego czasu - wartościowy i rzetelny wobec dostępnych źródeł, ale wymagający uzupełnienia.
Perspektywa ludzka jest niemal nieobecna: nie ma tu głosów japońskich czołgistów, nie ma analizy taktycznej kultury bojowej ani opisu warunków służby w wyjątkowo ciasnych wnętrzach japońskich maszyn. To jest jednak cecha całej serii New Vanguard, nie indywidualny wybór autora, i traktowanie jej jako wady tomu byłoby niesprawiedliwością wobec przyjętej konwencji.
Dla czytelnika szukającego jednowoluminowego wprowadzenia w temat, wspieranego materiałem fotograficznym i ilustracyjnym, tom Zalogi pozostaje najdogodniejszym punktem wejścia w anglojęzycznej literaturze. Kto oczekuje syntezy uwzględniającej najnowszy stan badań archiwalnych, ten musi spojrzeć gdzie indziej - ale godzi się pamiętać, że w 2007 roku tego "gdzie indziej" po prostu nie było.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
