"British Mark IV Tank" autorstwa Davida Fletchera MBE, z ilustracjami Tony'ego Bryana, to tom numer 133 serii Osprey "New Vanguard", wydany w 2007 roku. Temat jest historycznie doniosły, choć paradoksalnie rzadko traktowany z należytą powagą: czołg Mark IV można bez przesady określić mianem pierwszego głównego czołgu bojowego – zbudowano ich około 1200 egzemplarzy, a uczestniczyły niemal w każdym brytyjskim starciu na froncie zachodnim od wczesnego lata 1917 roku aż do samego końca wojny. Fletcher podejmuje się opisania maszyny, której rola w kształtowaniu nowoczesnej doktryny pancernej jest trudna do przecenienia, i robi to z autorytetem, którego żaden inny autor serii Osprey poświęconej pancerzom nie dorównuje.
Struktura tomu obejmuje: genezę maszyny jako "pierwszego głównego czołgu bojowego", szczegółowy opis techniczny, rozbudowę Korpusu Czołgów, działania bojowe, modernizacje mechaniczne w 1918 roku, finalne kampanie wojenne oraz komentarz do plansz barwnych. Układ ten jest merytorycznie uzasadniony: Fletcher nie poprzestaje na katalogu danych technicznych, lecz prowadzi czytelnika przez logikę ewolucji konstrukcji, pokazując, jak doświadczenia z pierwszymi, zawodnymi maszynami przełożyły się na konkretne decyzje inżynieryjne. Szczególnie wartościowe są fragmenty poświęcone bitwom pod Cambrai i Amiens – Fletcher potrafi osadzić techniczną specyfikację w szerszym kontekście operacyjnym, choć nieuchronnie pobieżnie. To właśnie pod Cambrai w listopadzie 1917 roku niemal 460 czołgów Mark IV udowodniło, że skoncentrowane użycie pancerzy może przełamać nawet najbardziej rozbudowany system okopowy. Ten epizod Fletcher opisuje ze szczególnym znawstwem, bo to jego własne, wieloletnie pole badawcze.
David John Fletcher MBE (ur. 1942) jest angielskim autorem i historykiem wojskowym specjalizującym się w historii działań pancernych, ze szczególnym uwzględnieniem Wielkiej Brytanii. Był pracownikiem Muzeum Czołgów w Bovington od 1982 roku aż do przejścia na emeryturę w grudniu 2012 roku, stając się tym samym najdłużej służącym pracownikiem tej instytucji. W ostatnim roku pracy w Bovington otrzymał tytuł MBE w noworocznej liście honorowej królowej za zasługi dla historii działań pancernych. Jego dorobek obejmuje ponad 30 książek, z których wiele uznawanych jest za podstawowe opracowania w swoich dziedzinach. W omawianym tomie widać wyraźnie, że Fletcher pisze o Mark IV jak o obiekcie wieloletnich, bezpośrednich studiów – narracja jest zwarta i pozbawiona akademickiego wodolejstwa, a szczegóły techniczne, od zmian w skrzyni biegów po modyfikacje uzbrojenia, podawane są z precyzją kogoś, kto mógł dotykać oryginałów w muzealnych halach.
Tony Bryan jest doświadczonym ilustratorem freelancerem mieszkającym i pracującym w Dorset, który przez wiele lat pracował w wojskowych ośrodkach badawczo-rozwojowych i żywi żywe zainteresowanie sprzętem wojskowym. To zawodowe zaplecze czyni jego ilustracje czymś więcej niż estetyczną ozdobą: plansze barwne prezentują różne warianty czołgu z rzetelnością dokumentacyjną, a komentarze Fletchera do poszczególnych plansz – jak zauważają czytelnicy – omawiają każdą śrubę i modyfikację. Opisy plansz stanowią zapis wszystkich udoskonaleń w układzie przeniesienia napędu, zasilaniu i osiągach – i jest to praca o wyraźnie dokumentacyjnym charakterze. Fotografie czarno-białe, liczne i opatrzone trafnymi podpisami, uzupełniają materiał ilustracyjny w sposób, który czyni tom szczególnie przydatnym dla modelarzy i rekonstruktorów. Nie jest to zarzut – to określenie grupy, dla której tego rodzaju opracowanie pozostaje po prostu niezastąpione.
Ograniczenia tomu są tożsame z ograniczeniami całej serii i warto je nazwać uczciwie. Tom nie może samodzielnie funkcjonować bez towarzyszących mu woluminów Osprey poświęconych Mark I oraz niemieckim czołgom Panzerkampfwagen – brakuje mu zatem narracyjnej samowystarczalności. Czytelnicy oczekujący szerszego opisu życia w czołgu czy funkcjonowania jednostek Korpusu Czołgów będą musieli sięgnąć po inne źródła. Perspektywa porównawcza – w odniesieniu do współczesnych konstrukcji francuskich czy niemieckich – pojawia się jedynie marginalnie, co przy tak fundamentalnym znaczeniu Mark IV dla dziejów broni pancernej pozostawia pewien niedosyt. Ciekawy epizod dotyczący odzyskiwania i ponownego użycia zdobycznych maszyn jako Beutepanzer przez Niemców został potraktowany skrótowo, choć stanowi historię godną dłuższego rozwinięcia.
Podsumowując, "British Mark IV Tank" to opracowanie, w którym kompetencja autora – najwyższy możliwy stopień w swoim zakresie – manifestuje się na każdej stronie. Osprey potrafi pozyskiwać do pisania takich ekspertów jak Fletcher, których wiedza, uzupełniona staranną ikonografią i trafnie dobranymi fotografiami, pozwala opowiedzieć dzieje maszyny słusznie uznawanej za jeden z najważniejszych czołgów w historii wojskowości. Dla czytelnika chcącego sprawnie i solidnie opanować techniczne i operacyjne dzieje Mark IV jest to pozycja pierwszego wyboru. Tym, którzy oczekują pełnej syntezy historycznej albo głębokiej analizy ludzkich doświadczeń z perspektywy załogi – tom pozostanie znakomitym punktem wyjścia, a nie celem samym w sobie.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
