Książka Angusa Konstama "Lepanto 1571: The greatest naval battle of the Renaissance" (z ilustracjami Tony’ego Bryana) trafia w ręce czytelnika jako pozycja reprezentująca słynną serię "Campaign" wydawnictwa Osprey Publishing. Otrzymujemy tradycyjną dla tej serii, kompaktową formę (96 stron), co od razu stawia autora przed trudnym wyzwaniem: jak na ograniczonej przestrzeni rzetelnie omówić jedno z najbardziej skomplikowanych i brzemiennych w skutki starć wojennych nowożytnej Europy? Lektura dowodzi, że Konstam wyszedł z tego zadania obronną ręką, choć nie bez pewnych kompromisów, które wywołają u wytrawnego historiografa lekki niedosyt.
Merytoryczna architektura pracy opiera się na klasycznym dla brytyjskiego wydawcy schemacie. Autor prowadzi czytelnika przez podział obejmujący wprowadzenie polityczne ("Background to the Campaign"), chronologię, sylwetki dowódców ("The Opposing Commanders"), szczegółową analizę sił obu stron ("The Opposing Fleets"), opis samych działań zbrojnych ("The Battle of Lepanto"), aż po omówienie następstw bitwy oraz przewodnik po obecnym stanie miejsca starcia. Taki układ zapewnia wzorową przejrzystość wywodu. Konstam doskonale wie, że starcie z 7 października 1571 roku nie było zawieszone w próżni, i bardzo trafnie akcentuje strategiczne znaczenie upadku cypryjskiej Famagusty jako bezpośredniego zapalnika dla operacji Ligi Świętej.
Najmocniejszym punktem książki jest analiza porównawcza potencjału wojskowego obu potęg. Autor z dużą precyzją rozbija taktyczny mit o czysto feudalnym charakterze floty osmańskiej, zestawiając realne zdolności bojowe tradycyjnych galer z nowatorskim użyciem weneckich galeasów. Rozdział poświęcony flotom unika prostej wyliczanki okrętów - Konstam skupia się na taktycznych konsekwencjach nasycenia artylerią oraz różnicach w sile ognia piechoty morskiej. Zamiast powielać utarte schematy, autor słusznie zaznacza, że Lepanto było w istocie "bitwą piechoty stoczoną na pływających platformach". Przemyślane wywody na temat przewagi hiszpańskich tercios nad osmańskimi łucznikami i janczarami stanowią dowód wysokiej próby warsztatu analitycznego.
Samo przedstawienie pięciogodzinnego starcia w Zatoce Patras zachowuje świetne tempo narracyjne. Konstam z wyczuciem balansuje między przedstawieniem ogólnego manewru skrzydłowego Uluça Alego a dramatycznymi zmaganiami w centrum, gdzie starły się flagowe okręty Don Juana de Austria i Ali Paszy. Kluczowym walorem jest tu unikanie taniego dramatyzmu na rzecz chłodnego opisu dowodzenia i taktyki sił rezerwowych pod wodzą Álvaro de Bazána. Autor słusznie ocenia, że to właśnie sprawna kontrola rezerw oraz dyscyplina ognia chrześcijan przesądziły o załamaniu tureckiego centrum, a nie wyłącznie "boska interwencja", jak głosiła ówczesna propaganda.
Nie sposób pominąć oprawy wizualnej, stanowiącej znak rozpoznawczy prac sygnowanych przez Tony’ego Bryana. Ilustracje i plansze taktyczne nie pełnią tu jedynie funkcji ozdobników, lecz stanowią bezpośrednie przedłużenie tekstu. Trójwymiarowe mapy przebiegu poszczególnych faz bitwy bardzo dobrze oddają dynamikę meandrujących formacji galer, co przy braku punktów odniesienia na otwartym morzu bywa dla czytelnika wyzwaniem. Rysunki techniczne konstrukcji galeasu weneckiego oraz przekroje pokładów pozwalają fizycznie uzmysłowić sobie dysproporcję siły ognia, o której pisze Konstam.
Głównym mankamentem pracy pozostaje potraktowanie po macoszemu podsumowania politycznego i strategicznego ("The Aftermath"). Konstam wprawdzie zauważa, że strategiczny sukces Ligi Świętej został szybko roztrwoniony z powodu podziałów politycznych, jednak brak mu miejsca na głębszą polemikę z nowszą historiografią. Autor skłania się ku tradycyjnej tezie o psychicznym przełamaniu mitu o niezwyciężoności floty sułtana, pomijając nieco fakt, jak zdumiewająco szybko Imperium Osmańskie odbudowało swój potencjał morski w kolejnym roku. Formuła objętościowa serii Osprey wyraźnie ograniczyła w tym miejscu przestrzeń na bardziej wielowymiarową syntezę.
Podsumowując, "Lepanto 1571" to pozycja niezwykle udana w swojej kategorii - to wzorcowe opracowanie popularyzatorskie o zacięciu analitycznym. Angus Konstam stworzył zwięzłe, ale mięsiste studium operacji morskiej, które zadowoli zarówno osoby zaczynające przygodę z historią wojen morskich renesansu, jak i doświadczonych hobbystów szukających uporządkowanego kompendium taktycznego. Choć nie jest to opus magnum, które wyczerpywałoby temat dyplomatycznych i społecznych tła konfliktu, w sferze czysto wojskowej praca ta broni się w zupełności.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
