"Granada 1492: The Twilight of Moorish Spain" to 53. tom serii Campaign wydawnictwa Osprey, opublikowany w 1998 roku, autorstwa Davida Nicolle'a, z ilustracjami Angusa McBride'a. Na 96 stronach autorzy próbują zmieścić jedenastoletnią kampanię, która zakończyła osiem wieków muzułmańskiej obecności na Półwyspie Iberyjskim - i już na starcie trzeba powiedzieć, że to zadanie z gruntu niemożliwe do zrealizowania w sposób w pełni satysfakcjonujący. Format Campaign zakłada zwięzłość, więc Nicolle musi balansować między kontekstem politycznym, militarnym i kulturowym, a to balansowanie wychodzi mu z różną skutecznością w różnych partiach książki.

Najsilniejszą stroną tej pozycji jest erudycja autora w zakresie źródeł arabskich - Nicolle przez lata zajmował się historią militarną świata islamu i to widać. Rozdziały poświęcone genezie konfliktu (The Origins of the Campaign) oraz portretom dowódców (The Opposing Commanders) są napisane z wyczuciem niuansów politycznych emiratu Granady, w tym wewnętrznych waśni dynastycznych, które osłabiły zdolność obrony jeszcze przed pierwszym strzałem hiszpańskiej artylerii. To nie jest tylko opowieść o bitwach - to próba wyjaśnienia, dlaczego Granada w ogóle przetrwała tak długo i dlaczego ostatecznie musiała upaść. Ten kontekstowy fundament jest moim zdaniem najwartościowszą częścią książki, choć czytelnik szukający czystej narracji batalistycznej może go odebrać jako "rozgrzewkę" przed głównym daniem.

Główne danie, czyli sama kampania (The Campaign), zajmuje - jak wynika z opisów - około połowy objętości tekstu, czyli niemal 46 z 96 stron. Nicolle prowadzi czytelnika przez kolejne oblężenia: Alhamy, Loja, Malagi, Ronda, aż do finałowego oblężenia samej Granady. Problem polega na tym, że ta wojna była w istocie serią długotrwałych oblężeń fortec rozsianych po górzystym terenie Andaluzji, a nie ciągiem spektakularnych bitew polowych. Autor radzi sobie z tą monotonią materiału nieźle, ale nieuchronnie momentami opis zaczyna przypominać kronikę dat i nazw miejscowości, w której gubi się dynamika. To nie wina Nicolle'a - to natura przedmiotu - ale efekt jest taki, że środkowe partie książki wymagają od czytelnika większej koncentracji niż rozdziały otwierające i zamykające.

Rozdziały Opposing Forces i Opposing Plans to typowy dla serii Osprey przegląd uzbrojenia, organizacji wojsk i strategii obu stron - w tym wypadku szczególnie interesujący, bo konflikt ten przypadł na moment przejściowy w historii wojskowości: artyleria oblężnicza Korony Aragonu i Kastylii, choć jeszcze niedoskonała, była już na tyle skuteczna, że pozwalała kruszyć mury fortec, które wcześniej uważano za niezdobyte. Nicolle dobrze pokazuje tę technologiczną nierównowagę jako jeden z kluczowych czynników wyniku wojny, choć chciałoby się więcej miejsca poświęconego stronie maurytańskiej - jej uzbrojeniu i taktyce poświęcono proporcjonalnie mniej uwagi niż stronie hiszpańskiej, co jest pewnym niedociągnięciem w książce, która w tytule deklaruje skupienie na "zmierzchu" Maurów.

Zamykające rozdziały - Aftermath and Reckoning oraz The Battlefields Today - to elementy, które odróżniają tę książkę od suchego raportu wojskowego. Refleksja nad konsekwencjami upadku Granady, włącznie z losem ludności mauretańskiej i żydowskiej po 1492 roku, dodaje książce wymiaru, który wykracza poza taktykę i logistykę. Sekcja o polach bitew dzisiaj jest typowym dodatkiem dla turysty-historyka, praktycznym, choć siłą rzeczy skrótowym. Doceniam, że autorzy nie zakończyli książki na samym zdobyciu miasta, bo to właśnie to, co stało się "potem", determinuje, dlaczego ta data jest jedną z najważniejszych w historii Europy.

Nie sposób pisać o tej książce bez podkreślenia roli ilustracji Angusa McBride'a - i tu opinie czytelników są wyjątkowo zgodne. Jeden z recenzentów na Amazonie napisał krótko, że to właśnie zmarły już McBride czyni tę książkę warty zakupu. Mam podobne odczucie: plansze przedstawiające hiszpańskich kawalerzystów, maurytańskich łuczników i obrońców murów Malagi są wykonane z dbałością o detal uzbrojenia i kostiumu, która w wielu miejscach przewyższa wartość samego tekstu jako źródła wizualnego poznania epoki. Mapy kampanii są również solidne i ułatwiają śledzenie skomplikowanej geografii oblężeń.

Czy to dobra książka? Tak, ale z zastrzeżeniem co do oczekiwań. Jako wstęp do tematu - szybka, przystępna lektura, którą można przeczytać w jeden wieczór, dająca solidny szkielet faktów i bardzo dobre tło wizualne. Jako pogłębione studium upadku Al-Andalus - zdecydowanie niewystarczająca, co wynika jednak z natury formatu Osprey, a nie z niekompetencji autora. Czytelnicy w internecie chwalą ją głównie za przystępność i ilustracje, rzadziej za głębię analizy, i ta ocena wydaje mi się sprawiedliwa. To dobry punkt wyjścia, nie punkt dojścia - i w tej kategorii spełnia swoje zadanie bardzo dobrze.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com