Pięćdziesiąty drugi tom serii Campaign wydawnictwa Osprey to jedna z tych publikacji, które od lat funkcjonują jako pierwszy przystanek dla każdego, kto chce poznać przebieg najsłynniejszej batalii wojny secesyjnej bez sięgania po opasłe monografie. Carl Smith, autor wielu tomów tej serii poświęconych wojnie domowej, podjął się zadania trudnego z definicji - streszczenia trzydniowej bitwy, w której wzięło udział około 150 000 żołnierzy z obu stron, na zaledwie 96 stronach tekstu (całość liczy 128 stron licząc dodatki). To zadanie karkołomne, i właśnie napięcie między ambicją a formatem decyduje o ostatecznym charakterze książki.
Struktura tomu jest klasyczna dla serii i sprawdza się tu wyjątkowo dobrze. Smith otwiera narrację rozdziałem o genezie kampanii, w którym pokazuje, jak śmierć generała Jacksona po Chancellorsville zdezorganizowała dowództwo armii Lee jeszcze przed wymarszem na północ, oraz zamieszcza chronologię wydarzeń sięgającą do 30 czerwca 1863 roku. Ten fragment jest mocną stroną książki - pokazuje kontekst decyzji Lee bez zbędnego owijania w bawełnę, choć autor nie zawsze rozwija konsekwencje tych decyzji tak głęboko, jak by się chciało. Następnie przechodzi do portretów dowódców (Lee, Meade, Ewell, Longstreet, Hancock i inni) oraz charakterystyki obu armii - sekcje te są poprawne, choć dość encyklopedyczne, bardziej katalog faktów niż próba zrozumienia psychologii decydentów.
Trzon książki, czyli relacja z czterech dni walk (dzień pierwszy, drugi, trzeci i czwarty - 4 lipca), to fragment najbardziej nierówny pod względem jakości. Smith prowadzi czytelnika przez Seminary Ridge, Little Round Top, Devil's Den, atak na Cemetery Hill i kulminację w postaci szarży Picketta z dyscypliną wojskowego sprawozdawcy - kolejność wydarzeń jest jasna, a tempo narracji nie męczy. Problem polega na tym, że ta przejrzystość bywa okupiona spłaszczeniem dramatyzmu samej bitwy: czytelnik dowiaduje się, co się stało i kiedy, ale rzadziej dlaczego dane decyzje okazały się fatalne lub brzemienne w skutki. Amerykański recenzent z magazynu Civil War Times ujął to trafnie, pisząc, że książka jest bardziej zwięzłym rejestrem militarnych aspektów bitwy niż wyczerpującym studium - i to jest ocena, z którą trudno się nie zgodzić. Smith balansuje gdzieś między poważną historią wojskową a publikacją dla szerokiego odbiorcy, nie wybierając do końca żadnej z tych dróg.
Ilustracje Adama Hooka są tym elementem, który podnosi wartość tomu wyraźnie ponad przeciętną. Plansze batalistyczne - sceny walki na Little Round Top czy w Devil's Den - są wykonane z dbałością o detal umundurowania i terenu, charakterystyczną dla rzemiosła Hooka znanego z dziesiątek innych tytułów Osprey. W połączeniu z licznymi fotografiami z epoki i mapami tworzą produkt wizualnie atrakcyjny, choć - jak zauważa jeden z recenzentów na Amazonie - liczba czarno-białych portretów generałów bywa nadmiarowa, a niektórzy z prezentowanych dowódców odegrali w bitwie marginalną rolę. To drobny, ale zauważalny błąd redakcyjny: miejsce, które mogłyby zająć większe mapy ogólne sytuacji, zostało częściowo zajęte przez galerię twarzy.
Mapy są kwestią, która dzieli czytelników najsilniej. Recenzent brytyjski z Amazon.co.uk wskazał, że w książce brakuje map ogólnych ("big picture"), co utrudnia umieszczenie tekstu w szerszym kontekście - i to zarzut uzasadniony, bo bez takich map osoba nieznająca topografii Gettysburga może się gubić, przeskakując między poszczególnymi sektorami pola bitwy. Z drugiej strony francuski recenzent chwalił mapy ruchów wojsk do Gettysburga i bitwy pod Brandy Station jako znacznie czytelniejsze niż starsze, trójwymiarowe rzuty stosowane wcześniej przez Osprey - sugeruje to, że jakość kartografii w tej seriii bywała poprawiana w kolejnych wydaniach, ale efekt końcowy nadal jest nierówny.
Część końcowa - rozdziały o współczesnym polu bitwy ("Gettysburg Today") oraz przewodnik dla wargamerów - to typowy dodatek serii Campaign, który traktuję jako element niezbędny do kompletności formatu, ale niewiele wnoszący do wartości historycznej książki. Bardziej dyskusyjna jest bibliografia: jak zauważył francuski recenzent, spis lektur zawiera dziesięć tytułów, z których żaden nie jest nowszy niż rok 1992, co dla tomu wydanego w 1998 roku i wielokrotnie wznawianego później jest poważnym niedopatrzeniem - pomija ważne prace, które ukazały się tuż przed publikacją lub w jej okolicach. To sygnał, że aktualizacje wydania nie obejmowały rewizji aparatu naukowego, a jedynie kosmetykę graficzną.
Czy ta książka się broni? Jako wprowadzenie - tak, i to wprowadzenie solidne. Czytelnik, który nigdy wcześniej nie zetknął się z Gettysburgiem, wyjdzie z lektury z jasnym obrazem chronologii, głównych aktorów i geografii walk. Jako lektura dla kogoś, kto chce zrozumieć bitwę głębiej - decyzje strategiczne, spory w dowództwie, długofalowe konsekwencje - tom Smitha jest punktem startowym, nie punktem docelowym. Recenzent Goodreads ujął to bez ogródek, pisząc, że opisy walk są krótkie i łatwe do śledzenia, ale czytelnicy szukający bardziej szczegółowego podejścia mogą się rozczarować. Brak indeksu, na który zwracał uwagę recenzent CWT, w 128-stronicowej publikacji nie jest grzechem śmiertelnym, ale w połączeniu z przestarzałą bibliografią daje obraz tomu, który od czasu pierwszego wydania w 1998 roku niewiele zyskał na aktualności merytorycznej, mimo kosmetycznych zmian w kolejnych edycjach.
Podsumowując: to dobra, przystępna pozycja na półkę miłośnika historii wojskowej, który chce mieć kompaktowy, dobrze zilustrowany przegląd Gettysburga pod ręką - ale nie powinna być jedynym źródłem wiedzy o tej bitwie, a zaawansowani czytelnicy znajdą w niej raczej potwierdzenie tego, co już wiedzą, niż nowe ustalenia.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
