"Vicksburg 1863: Grant Clears the Mississippi" Alana Hankinsona to numer 26. serii Osprey "Campaign", wydany w 1993 roku. Kampania pod Vicksburgiem miała okazać się decydująca dla przebiegu amerykańskiej wojny secesyjnej - a jednak w popularnym piśmiennictwie przez długie lata ustępowała miejsca Gettysburgowi, temu samemu tygodniowi, lecz bardziej fotogenicznemu teatrowi działań. Hankinson podjął temat zachodniej kampanii Granta wówczas, gdy dostępnych opracowań przystępnych dla szerokiego czytelnika było niewiele, co już samo w sobie uzasadniało powstanie tej książki.
Alan Hankinson jest niezależnym pisarzem, autorem kilku tomów dla Osprey poświęconych wojnie secesyjnej. Poza wojskowością interesuje go historia alpinizmu w Walii Północnej i biografie dziennikarzy wojennych - w jego dorobku znaleźć można m.in. "Man of Wars: William Howard Russell of the Times". Hankinson jest przede wszystkim sprawnym narratorem, nie akademickim historykiem wojskowości zanurzonym w archiwach; jego siłą jest pióro, nie erudycja źródłowa.
Tom śledzi kampanię od jesiennego impasu roku 1862, przez zimowe trudności Granta z przebiciem się przez rozlewiska Yazoo, aż po oblężenie i kapitulację twierdzy 4 lipca 1863 roku. Struktura tomu podąża za ustalonym wzorcem serii - wprowadzenie w sytuację strategiczną, charakterystyki dowódców i armii, opis przebiegu kampanii ze szczególnym uwzględnieniem bitwy pod Champion Hill i oblężenia, wreszcie konsekwencje, przewodnik po polach bitewnych i chronologia. Podejście jest narracyjne, nie analityczne - czytelnik dostaje wciągającą opowieść o tym, jak Grant poprowadził armię przez rzekę, rozbił siły Pembertona w otwartym polu i zamknął go w mieście. Wartościujący kontekst jest obecny, lecz nie dominuje.
Najcenniejszy fragment książki to omówienie operacyjnego manewru, który poprzedził oblężenie. Decyzja Granta o odcięciu się od linii zaopatrzenia i życiu kosztem kraju - strategicznie nieortodoksyjna, wbrew radom podwładnych i waszyngtońskich decydentów - zostaje przez Hankinsona przedstawiona jako rozstrzygnięcie, które nadało całej kampanii jej charakter. Relacja jest silnie oparta na pamiętnikach Granta, co z jednej strony zapewnia narracji żywość i bliskość wydarzeń, z drugiej - grozi jednostronnością. Perspektywa konfederacka zostaje potraktowana znacznie bardziej zdawkowo, a błędy dowódcze Pembertona i złożona relacja między nim a Johnstonem zasługiwałyby na głębszą analizę, niż pozwala na to format serii.
Jeden z recenzentów wskazał wprost, że książka powiela znane fakty niemal wyłącznie z perspektywy Unii, co czyni ją podatną na zarzut jednostronności. Jest to zarzut uzasadniony, lecz nie dewastujący - w granicach 96 stron obrona każdego twierdzenia przez pryzmat obydwu stron byłaby niemożliwa. Ważniejszym mankamentem jest nieobecność głębszej analizy taktycznej: czytelnik znajdzie dramatyczne opisy poszczególnych starć, ale bez systematycznego rozważenia, dlaczego konkretne decyzje były optymalne lub wadliwe. Inny recenzent trafnie podsumował, że to solidna, krótka synteza poparta mapami, i ta ocena - chłodna, ale uczciwa - wydaje się właściwym punktem wyjścia do lektury.
Materiał ilustracyjny jest, jak zwykle w serii Osprey, mocną stroną tomu. Kolorowe mapy operacyjne pozwalają śledzić kolejne fazy manewru Granta z przejrzystością, której sam tekst nie byłby w stanie zapewnić; plansza porównawcza sił i dyslokacji armii obydwu stron stanowi użyteczny punkt odniesienia. Recenzenci zgodnie wskazują materiał graficzny jako jeden z głównych powodów sięgnięcia po tę pozycję. Nie jest to komplement o czysto estetycznym znaczeniu - w przypadku kampanii, której logika operacyjna opierała się na precyzyjnym manewrze w terenie przesyconym rzekami i rozlewiskami, mapa jest narzędziem analitycznym, nie dekoracją.
Ograniczenia tomu są w większości strukturalne i dają się przewidzieć z góry. Format serii wymusza skrótowość, która boli najbardziej tam, gdzie temat najbardziej na nią zasługuje - w kwestii dalekosiężnych konsekwencji operacyjnych i politycznych upadku Vicksburga. Zdanie, że otwarcie Missisipi przecięło Konfederację na pół i pozbawiło ją zachodniej bazy zaopatrzeniowej, pada i jest słuszne - ale pozostaje zdaniem, nie argumentem. Czytelnik szukający pogłębionego spojrzenia na to, jak kampania wpisuje się w szerszą logistykę i strategię Unii, musi sięgnąć gdzie indziej - choćby do klasycznego studium Shelby'ego Foote'a albo nowszych prac Tima Smithha.
W granicach swojej formuły "Vicksburg 1863" jest dokładnie tym, czym być powinien: rzetelnym, czytelnie napisanym wprowadzeniem do kampanii, które nie udaje głębszej analizy, ale też jej nie zastępuje. Jeden z czytelników na Goodreads ocenił, że format serii akurat tutaj sprawdza się lepiej niż w wielu innych tomach, bo zakres kampanii dobrze odpowiada możliwościom objętościowym. To spostrzeżenie trafne: Vicksburg, w odróżnieniu od wielomiesięcznych kampanii lądowych, ma czytelny łuk narracyjny - manewr, bitwa w otwartym polu, oblężenie, kapitulacja - który mieści się w formule bez bolesnych amputacji. Dla czytelnika stawiającego pierwsze kroki w temacie lub szukającego powtórzenia przed głębszą lekturą, to najlepszy dostępny punkt wyjścia.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
