"Khartoum 1885: General Gordon's Last Stand" Donalda F. Featherstone'a to numer 23 serii Osprey "Campaign", wydany po raz pierwszy w 1993 roku. Temat należy do kanonu brytyjskiej mitologii imperialnej: oblężenie Chartumu, trwające 317 dni, w którym zginął generał Gordon, stało się wiktoriańską legendą o bohaterstwie i porażce. Featherstone podejmuje ten materiał w momencie, gdy seria Campaign Osprey wciąż poszukiwała swojej formuły - format 96 stron nie zawsze dobrze służył tak rozległym tematom jak Normandia czy Ardeny, ale w przypadku bardziej kameralnych kampanii kolonialnych okazywał się naturalnym pojemnikiem. Książka stanowi środkowy tom trylogii poświęconej brytyjskim kampaniom w Sudanie i Egipcie (1882-1898), obok "Tel El-Kebir 1882" i "Omdurman 1898".
Donald Featherstone (1918-2013) to postać, której tło trudno nazwać typowym dla autora publikacji historycznej. Z zawodu fizjoterapeuta, pracujący dla klubu piłkarskiego Southampton i Hampshire County Cricket Club, swoją pozycję zbudował jednak jako żołnierz i hobbysta. Służył w Royal Armoured Corps podczas II wojny światowej, w 51. Royal Tank Regiment, walcząc w Tunezji i Włoszech. Po wojnie został - jak się go dziś określa - ojcem chrzestnym wargamingu, dyscypliny, którą przekształcił z dziecięcej zabawy żołnierzykami w narzędzie analizy historycznej. Redagował "Wargamer's Newsletter" bez przerwy przez osiemnaście lat, organizował pierwsze brytyjskie konwencje wargamingowe, współtworzył British Commission for Military History. Ta podwójna tożsamość - czołgisty i fizjoterapeuty, który przez dekady studiował bitwy od strony odtwórczej - nadaje książce specyficzny charakter: nie jest to praca akademicka, lecz efekt wieloletniego obcowania z materią wojny od strony jej technicznego i taktycznego rzemiosła.
Tom śledzi genezę powstania Mahdiego - Muhammada Ahmada, który ogłosił się oczekiwanym Mesjaszem i oczyścicielem Sudanu z ucisku egipskiego - a następnie koncentruje się na brytyjskich próbach odbicia Chartumu. Struktura książki jest typowa dla wczesnej serii Campaign: rozdziały o przeciwnych dowódcach, przeciwnych siłach, kampanii Grahama z Suakim, samym Chartumie i końcowych operacjach wokół Suakim. Ostatni rozdział, "Wargaming the Sudan Campaigns", jest sygnaturą Featherstone'a - elementem, którego nie znajdziemy u większości autorów Osprey, a który ujawnia pierwotne przeznaczenie tomu: nie tylko informować, lecz uzbrajać czytelnika w narzędzia do rekonstrukcji bitew na stole. To podejście genetyczne, a nie encyklopedyczne, i tu tkwi najcenniejsza wartość książki. Featherstone nie traktuje kampanii jako gotowego artefaktu - pokazuje ją jako problem, który przez lata stawiał opór brytyjskim decydentom.
Recenzenci są podzieleni, ale krytyka zbiega się w kilku punktach. Recenzent Goodreads z 2025 roku zauważa, że Featherstone "nie zatrzymuje się nad zasadnością decyzji, które doprowadziły do śmierci Gordona, preferując skupienie się na bitwach" - co jest zarówno siłą, jak i słabością tomu. Sean Chick idzie dalej, twierdząc, że książka "upycha zbyt wiele w zbyt cienkim tomie", a sama bitwa o Chartum, której tytułowo poświęcona jest książka, zostaje opisana na zaledwie dwóch stronach. Inny recenzent zauważa, że "polityka u źródeł kampanii jest przedstawiona z wielką jasnością i wglądem w powstanie Mahdiego z punktu widzenia pokonanych", ale krytykuje komentarz do ilustracji: "nigdy nie wskazano, czy pochodzą ze zbiorów autora, ani nie sprawdzono ich pod kątem nieścisłości" - porównując Featherstone'a niekorzystnie do Iana Knighta, który w swoich tomach Osprey o wojnie zuluskiej był "daleko bardziej skrupulatny". Hiszpański recenzent Vircenguetorix, piszący w 2026 roku, jest bardziej entuzjastyczny: "jakość historycznych wprowadzeń, rygor w szczegółach, przyjemność lektury, świetny taktyczny opis bitew" - i konkluduje, że jeśli czytelnik chce wiedzieć, "gdzie narodziła się współczesna dżihad", nie powinien pominąć tej książki.
Ograniczenia tomu są strukturalne i przewidywalne. Format serii wymusza objętość 96 stron, co przy materiale obejmującym powstanie religijne, wielomiesięczne oblężenie, wiele kolumn ekspedycyjnych i doświadczenia bojowe na dwóch teatrach działań, oznacza nieuchronne skróty. Historia oblężenia samego Chartumu zostaje potraktowana wyrywkowo - czytelnik znajdzie kontekst polityczny i relacje z bitew kolumn ratunkowych, ale bez systematycznej analizy 317 dni oczekiwania. Tytuł książki jest zatem nieco mylący: "Khartoum 1885" sugeruje monografię oblężenia, tymczasem otrzymujemy raczej monografię kampanii, w której oblężenie jest tłem dla operacji polowych. Marcus, recenzent z 2011 roku, trafnie podsumowuje: "autor skupia się na brytyjskich próbach odbicia Chartumu, a nie na samym oblężeniu, które zostało potraktowane w sposób najbardziej podstawowy".
Ilustracje - kolorowe widoki pól bitewnych z lotu ptaka - są standardem wczesnych Osprey'ów i zachowują swoją wartość użytkową. Kartografia mikromap jest, jak zwykle w tej serii, na wysokim poziomie. Jednak to, co wyróżnia tom od innych pozycji o kampaniach kolonialnych, to dane o uzbrojeniu: Featherstone, zamiast suchego wyliczania z manuala, opisuje broń w kategoriach jej efektów i wad w warunkach polowych - jak działała w piasku, jak zawodziła, jak kształtowała taktykę. To podejście, wynikające z doświadczenia czołgisty i wargamera, nadaje książce wymiar, którego czytelnik nie znajdzie w popularnych opracowaniach o imperium brytyjskim.
Dla historyka szukającego głębszej analizy politycznej, socjologicznego wymiaru powstania Mahdiego czy systematycznej historii oblężenia Chartumu, konieczna będzie dalsza kwerenda - Michael Asher, Byron Farwell czy klasyczne "The River War" Churchilla oferują więcej. Lecz w granicach swojej formuły - rzetelne wprowadzenie w kampanię, oparte na prawdziwej ekspertyzie taktycznej, zilustrowane z inżynierską precyzją, z unikalnym rozdziałem o wargamingu - "Khartoum 1885" jest dokładnie tym, czym być powinien: najlepszym dostępnym pierwszym krokiem dla tego, kto chce zrozumieć, jak imperium, które było panem świata, ledwo nie przegrało z heterogeniczną grupą "derwiszy" uzbrojonych w lance i miecze.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
