Express (1897)

HMS ExpressKolejną eksperymentalną jednostką zbudowaną w ramach programu finansowego 1896–97 Naval Estimates był niszczyciel HMS "EXPRESS". Został zbudowany w stoczni Laird, Son & Company, Birkenhead. Był eksperymentalnym niszczycielem który miał w założeniach osiągnąć 33 węzły, dlatego wraz z dwoma innymi jednostkami zbudowanymi w innych stoczniach stanowił oddzielną serię niszczycieli 32-33 węzłowych (32-33 knotters).
Wielka_Brytania_flagaKraj: Wielka Brytania
klasa: niszczyciel
 

Specyfikacja

Nazwa okrętu Stocznia Położenie stępki Wodowanie Ukończenie budowy Los okrętu
EXPRESS Laird DYd 01.12.1896 11.12.1897 ?.02.1902 Złomowany w 1921 r.

Dane taktyczno-techniczne

Wymiary:

Wyporność pełna 540 ts
Wyporność normalna 465 ts
Długość całkowita 72,92 m (239 ft 3 in) (czasami spotyka się wartość 73,00 m (239 ft 6 in))
Długość pomiędzy pionami 71,63 m (235 ft 0 in)
Szerokość 7,16 m (23 ft 6 in)
Głębokość 4,47 m (14 ft 8 in)
Zanurzenie od 2,13 m (7 ft 0 in) do 3,05 m (10 ft 0 in) (czasami spotyka się wartość 3,12 m (10 ft 3 in))

Napęd:

Maszyny Dwie 4-cylindrowe pionowe maszyny parowe o cylindrach podwieszanych potrójnego rozprężania; 4 kotły wodnorurkowe firmy Normand; 3 śruby
Moc indykowana  9350 ihp
Prędkość 31 węzłów (kontraktowa 33 węzłów)
Paliwo od 70 ton do 140 ton węgla 
Zasięg 1470 mil morskich przy prędkości 11 węzłów

Opancerzenie:

Brak  

Uzbrojenie:

Początkowe 1 działo 76 mm (3 in) 12-funtowe (12 pdr) 12 cwt QF; 5 dział 57 mm (2,24 in) 6-funtowych (6 pdr) 8 cwt QF; 2 wyrzutnie torped 450 mm (17,72 in)

Ludzie:

Załoga 74 oficerów i marynarzy

Projekt

W ramach programu rozbudowy floty 1896 - 1897 Programme Admiralicja zdecydowała o zbudowaniu trzech niszczycieli tzw. "specjal", które w ramach eksperymentu miały udowodnić możliwość zbudowania przez brytyjskie stocznie jednostek torpedowych o bezprecedensowej jak na tamte czasy prędkości 33 węzłów. Taka decyzja zapadła głównie za sprawą doniesień o próbach morskich francuskiego torpedowca "FORBEN", który w 1895 r. osiągnął ponad 31 węzłów. W rzeczywistości ten wynik okazał się jednostkowy i bliźniacze jednostki francuskiego torpedowca nie osiągnęły podobnych prędkości na próbach morskich. Jednakże Admiralicja była mocno zaniepokojona i zleciła stoczniom Thornycroft (HMS "ALBATROSS" - kontraktowa prędkość w tym wypadku wynosiła 32 węzły), Laird (HMS "EXPRESS") i Thomson (HMS "ARAB" - tu również kontraktowa prędkość wynosiła 32 węzły) zbudowanie niszczycieli, które mogłyby osiągnąć 32-33 węzły, a tym samym stanowiłyby odpowiedź na francuskie torpedowce. Założenia okazały się niestety zbyt ambitne. Żaden z tych trzech okrętów nie osiągnął zakładanej prędkości, większość czasu spędzając na próbach morskich w trakcie których konstruktorzy próbowali za pomocą kolejnych zmian konstrukcyjnych wycisnąć z maszyn i okrętów zakontraktowaną prędkość. Okręty te konstrukcyjnie stanowiły powiększoną wersję niszczycieli 30-węzłowych, z niewielkimi różnicami charakterystycznymi dla każdej ze stoczni. Okręty posiadały taki sam zestaw uzbrojenia, jednak były większe, miały mocniejsze maszyny i przede wszystkim były kosztowniejsze od swoich wolniejszych braci. HMS "EXPRESS" wyróżniał się czterokominową sylwetką. W trakcie prób morskich został poważnie uszkodzony, później próbowano wielu wariantów śrub, tak aby osiągnąć zakładaną prędkość jednak bez rezultatu. W przeciwieństwie do HMS "ALBATROSS" wymagano osiągnięcia 33 węzłów, co nie udało się zupełnie. Okręt miał wyjątkowo złą opinię jeśli chodzi o niezawodność, szczególnie na początku kariery. Ostatecznie Admiralicja zdecydowała się zaakceptować okręt pomimo tej porażki w uznaniu wielkich starań i wydatków stoczni Laird w próbach osiągnięcia nadmiernie optymistycznych wymagań oraz faktu, że dalsze zmuszanie maszyn okrętowych do maksymalnego wysiłku może powodować nadmierne ich zużycie. 30 sierpnia 1912 r. dokonano klasyfikacji niszczycieli. Jeżeli chodzi o serię 30-węzłową, to wydzielono 3 typy. Niszczyciele czterokominowe zaklasyfikowano do typu B, trzykominowe do typu C, natomiast dwukominowe do typu D. Do typu B należał właśnie niszczyciel HMS "EXPRESS".

Konstrukcja

Służba

01.12.1896 Rozpoczęcie budowy okrętu w stoczni Laird, Son & Company, Birkenhead pod numerem stoczniowym 629.
11.12.1897 Wodowanie okrętu. Matką chrzestną okrętu została pani John Laird, należąca do rodziny rodziny założycielskiej stoczni Laird, a w wodowaniu uczestniczyli oficerowie z marynarki wojennej Argentyny, Włoch i Japonii oraz przedstawiciel ambasady rosyjskiej. W tym czasie "EXPRESS" był największym niszczycielem, jaki kiedykolwiek zbudowano.
1898 W czasie jednej z pierwszych prób okręt został uszkodzony.
06.1901 W połowie czerwca 1901 roku rozpoczęto nową serię prób, ale trzeba było je przerwać, gdy zepsuł się cylinder niskiego ciśnienia w jednym z silników.
28.10.1901 Okręt wziął udział w kolejnej z wielu prób, w trakcie której starano się przetestować nowe rozwiązania które miały umożliwiść osiągnięcie zakontraktowanej prędkości. W listopadzie 1901 roku przeprowadzono kolejne próby i podczas czterogodzinnego rejsu z pełną mocą niszczyciel osiągnął średnią prędkość 30,16 węzłóa, znacznie poniżej pierwotnego celu.
02.1902 Ukończenie budowy okrętu.
08.1902 Express oficjalnie ukończył próby kontraktowe, po przejściu 27 prób wstępnych i 13 oficjalnych, nie osiągając zakładanej prędkości. Załoga została wysłana z Devonport, aby sprowadzić okręt do Plymouth, gdzie miał zostać poddany dalszym testom oraz uzupełnieniu wyposażenia i uzbrojenia.
1902 - 1905 W tym czasie okręt należał do Devonport Flotilla, jednej z trzech, w skład których wchodziły wszystkie niszczyciele bazujące na macierzystych bazach. W 1903 roku wziął udział w letnich manewrach.
1905 - 1907 W tym okresie okręt był przydzielony do 3. Division, jednej z formacji niszczycieli ze składu Channel Fleet.
05.1906 Kiedy w maju 1906 r. pancernik HMS "MONTAGU" osiadł na mieliźnie u wybrzeży wyspy Lundy, podjęto znaczne wysiłki, aby go uratować. Niestety bez powodzenia i ostatecznie musiał zostać złomowany na miejscu. "EXPRESS" brał udział w tych działaniach i transportując m.in.  George'a Lamberta, Lorda Cywilnego Admiralicji (Civil Lord of the Admiralty), podczas jego wizyty na miejscu zdarzenia. W czerwcu do Lundy w celu przeprowadzenia inspekcji wraku na pokładzie niszczyciela przybył Sir Philip Watts, Dyrektor Budowy Marynarki Wojennej (Director of Naval Construction) oraz A.E. Richards główny konstruktor Pembroke Dockyard.
1907 - 1909 W tym okresie okręt był przydzielony do 3. Destroyer Flotilla, Channel Fleet.
12.1907 W grudniu 1907 roku Express zderzył się z okrętem remontowym floty "AQUARIUS" u wybrzeży Lamlash na wyspie Arran. "EXPRESS" doznał uszkodzenia poszycia burty na prawej burcie w pobliżu rufy, a jedna śruba napędowa została złamana. Na szczęście "AQUARIUS" został zaprojektowany do radzenia sobie właśnie z tego typu problemami, a jego załoga naprawiła niszczyciel, który mógł następnie popłynąć na południe do Pembroke Dock o własnych siłach, docierając tam w sobotę 7 grudnia pod eskortą HMS "FOYLE". W tym samym miesiącu niszczyciel zderzył się ponownie (najprawdopodobniej nastąpiło to wcześniej niż kolizja z "AQUARIUS"). Płynąc w nocy z dużą prędkością "EXPRESS" otarł się o niszczyciel "MERMAID". Winą z azdarzenie został obarczony dowódca niszczyciela "MERMAID", Lieutenant in Command Denis Granville Thynne. Nic nie wiadomo na temat uszkodzeń obu okrętów, jednakże nie mogły byc one znaczące.
06.1908 Okręt wziął udział w świczeniach z częścią flotylli niszczycieli, które brały udział w nocnych manewrach u wybrzeży Budleigh Salterton.
1909 Okręt przydzielono najpierw do Devonport Flotilla (z załogą szkieletową), by po przekształceniu w kwietniu 1910 r. tego związku taktycznego w 5. Destroyer Flotilla z bazą w Devonport pozostawać w składzie flotylli aż do 1912 r.
04.03.1909 W tym dniu "EXPRESS" płynął z Devonport do Portland, aby dołączyć do swojej flotylli, gdy uderzył w falochron w Portland. Musiał użyć rakiet sygnałowych, aby wezwać pomoc, a po 75 minutach został odholowany od falochronu przez holownik "PETREL". Zdołał dotrzeć do portu o własnych siłach choć z dziobem pod wodą. Następnie musiał wrócić do Devonport, aby naprawić dużą wyrwę w kadłubie.
30.08.1912 Dokonano klasyfikacji niszczycieli. Jeżeli chodzi o serię 30-węzłową, to wydzielono 3 typy. Niszczyciele czterokominowe zaklasyfikowano do typu B, trzykominowe do typu C, natomiast dwukominowe do typu D. Do typu B należał właśnie niszczyciel HMS "EXPRESS". Od 30 września 1913 r. na okrętach tego typu malowano literę "C" na kadłubie oraz na jednym z kominów.
1912 Okręt został przydzielony do 7. Destroyer Flotilla z bazą w Devonport. Okręt znajdował się w składzie flotylli do listopada 1913 r.
05.05.1913 W nocy z 5 na 6 maja okręt płynąc w gęstej mgle wszedł na mieliznę nieopodal Spurn Head w czasie ćwiczeń z okrętami flotylli. Jednakże udało się ściągnąć okręt z mielizny o godzinie 1:15 rano.
08.05.1913 Okręt uderzył w statek pasażersko - transportowy "LEICESTER" w Grimsby i uszkodził go.
01.1914 Okręt przeniesiono do 8. Destroyer Flotilla z bazą w Chatham.
08.1914 W momencie wybuchu wojny flotylla została przeniesiona do Forth Estuary. Od 6 grudnia 1914 r. okręt nosił numer D84,  od 1 września 1915 r. numer D80, natomiast od 1 stycznia 1918 r. numer D34.
11.1914 "EXPRESS" był jednym z trzech niszczycieli wchodzących w skład 1. Division Outer Patrol należącego do 8. Destroyer Flotilla, którego zadaniem było patrolowanie wybrzeża między St. Abb's Head i Greg Ness (na południe i północ od zatoki Firth of Forth).
01.1916 Okręt był jednym z sześciu niszczycieli 8. Destroyer Flotilla, wyposażonych w sprzęt do zwalczania okrętów podwodnych. Rolą okrętów tak wyposażonych było zmianowe patrolowanie w pobliżu wyspy May w interwale: dwa niszczyciele na patrolu, dwa w gotowości w Queensferry i dwa w stanie spoczynku.
01.1917 Okręt będąc nadal na stanie flotylli rozpoczął długi i dokładny remont.
06.1917 Okręt został przeniesiony do East Coast Convoy Flotilla z bazą w Humber, która to flotylla miesiąc później została wcielona do składu 7. Destroyer Flotilla. Niszczyciel został przeniesiony na południe i włączony do nowych konwojów wschodniego wybrzeża.
12.1917 Okręt ponownie został przeniesiony, tym razem do Northern Division w składzie Coast of Ireland Station, z bazą w Larne. Okręty tej flotylli patrolowały obszar pomiędzy Szkocją, a północną częścią Irlandii. Okręt pełnił tą służbę aż do końca wojny.
02.1919 Okręt wraz z wieloma innymi starymi niszczycielami stacjonował w Nore.
12.1919 Okręt został przeniesiony do rezerwy i umieszczony na liście okrętów do zbycia.
17.03.1920 Okręt został sprzedany dla G. Clarkson, Whitby z przeznaczeniem na złom.

Znani dowódcy (przydziały)

08.01.1903 - 08.04.1903 Commander Roger J. B. Keyes
21.07.1903 - 08.1903 Lieutenant & Commander Henry St. George Somerset Clive (na czas manewrów)
14.07.1904 - 03.01.1905 Lieutenant in Command Hugh P. Buckle (na czas manewrów)
03.01.1905 - 10.10.1905 Lieutenant & Commander Denis G. Thynne
10.10.1905 - 05.12.1905 Lieutenant & Commander Lionel G. Preston
12.1905 - 26.03.1908 Lieutenant & Commander George H. Brown
17.03.1908 - 26.03.1908 Lieutenant & Commander Geoffrey Corlett (tymczasowo - wypożyczony)
26.03.1908 - 29.03.1909 Lieutenant in Command Frederick E. K. Strong
29.03.1909 - 14.04.1909 Lieutenant & Commander Henry F. H. Wakefield
14.04.1909 - 11.04.1911 Lieutenant & Commander The Rt. Hon. Lord George F. Seymour
07.10.1911 - 02.09.1913 Lieutenant-Commander James R. M. M. Crichton
03.02.1914 - 30.01.1916 Lieutenant-Commander Stephen H. S. Moxly
30.01.1916 - 21.06.1916 Commander Charles T. A. Bunbury
22.06.1916 - 03.1917 Lieutenant-Commander R.N.R. Frank Pattinson
03.1917 - 10.11.1917 Lieutenant R.N.R. in Command James A. Hodges
10.11.1917 - 1919 Lieutenant-Commander R.N.R. Thomas W. Young

Galeria

Źródła:
- Roger Chesneau, Eugene M. Kolesnik, eds. (1979). Conway's All the World's Fighting Ships 1860–1905. Greenwich: Conway Maritime Press.
- Wikipedia, The Dreadnought Project oraz inne strony internetowe.
- Norman Friedman (2009). British Destroyer - From Earliest Days to the Second World War. Seaforth Publishing
- Эдгар Дж.Марч. Британские эсминцы. История эволюции. 1892-1953. Часть 1. - "Галея Принт", 2012