Okręty obrony wybrzeża (czasami nazywane pancernikami przybrzeżnymi lub pancernikami obrony wybrzeża) były okrętami wojennymi budowanymi w celu obrony wybrzeża, głównie w latach 1860-1920. Były to małe okręty wojenne, często wielkości krążowników, które poświęciły prędkość i zasięg na rzecz opancerzenia i uzbrojenia. Pancerniki przybrzeżne były większe od kanonierek pancernych, natomiast mniejsze od pancerników - mimo nazwy, nie są one zaliczane ani do pancerników, ani okrętów liniowych. Zwykle były atrakcyjne dla narodów, które albo nie mogły sobie pozwolić na pełnowymiarowe pancerniki, albo ich potrzeby mogły być zaspokojone przez specjalnie zaprojektowane okręty o płytkim zanurzeniu, zdolne do operacji przybrzeżnych w pobliżu ich własnych brzegów. Kraje skandynawskie i Tajlandia uznały je za szczególnie odpowiednie dla ich usianych wyspami wód przybrzeżnych. Niektóre te okręty miały ograniczone możliwości w zakresie działania na pełnym morzu, natomiast inne działały na rzekach.
Ta klasa okrętów wojennych zawsze była różnie klasyfikowana przez różne kraje, ze względu na traktaty, różnice w ocenach dotyczących projektu lub zamierzonych ról, a także inne czynniki (jak duma narodowa). W Wielkiej Brytanii te okręty były znane jako "Coast defence ships” (pol. "okręt obrony wybrzeża". Niemcy nazywali te statki "Küstenpanzerschiff" (pol. "przybrzeżny okręt pancerny"). Duńczycy określali swoje statki jako "Kystforsvarsskib" (pol. "okręt obrony wybrzeża") i "Panserskib" (pol. "okręt pancerny"). W Norwegii nazywano je "Panserskip" (pol. "okręt pancerny"). Holendrzy nazywali swoje statki "Kruiser" (pol. "krążownik"), "Pantserschip" (pol. "okręt pancerny") lub "Slagschip" (pol. "pancernik"). Szwedzkie określenie tych statków brzmiało początkowo "1:a klass Pansarbåt" (pol. "okręt pancerny 1. klasy"), a później "Pansarskepp" (pol. "okręt pancerny"). Generalnie w ramach nazewnictwa tej klasy jednostek w różnych krajach występował dosyć duży chaos i należy zachować dużą ostrożność w przypadku klasyfikacji niektórych typów okrętów wojennych mogących należeć do tej kategorii.
Okręty obrony wybrzeża różniły się od wcześniejszych monitorów tym, że miały wyższą wolną burtę i zwykle posiadały zarówno większą prędkość, jak i dodatkowe uzbrojenie. Ich wielkość oscylowała w zakresie od 1500 do 8000 ton. Ich konstrukcja i wygląd często przypominały zminiaturyzowane pancerniki sprzed powstania drednotów. W związku z tym miały cięższy pancerz niż krążowniki lub kanonierki o równoważnej wielkości, były zwykle wyposażone w główne uzbrojenie składające się z dwóch lub czterech ciężkich i kilku lżejszych dział w wieżach lub kazamatach i mogły pływać z większą prędkością niż większość monitorów. W służbie były używane głównie jako ruchoma artyleria przybrzeżna, a nie instrumenty kontroli morza lub bezpośrednich starć flot, jak pancerniki używane przez marynarki wojenne.
Marynarki wojenne, których głównymi okrętami były okręty obrony wybrzeża, obejmowały marynarki Ekwadoru, Finlandii, Grecji, Holandii, Norwegii, Portugalii, Szwecji, Tajlandii oraz brytyjskich kolonii Indii i Wiktorii. Niektóre kraje, które w tym czy innym czasie budowały, kupowały lub w inny sposób nabyły własne okręty wojenne, takie jak Argentyna, Austro-Węgry, Brazylia, Chiny, Niemcy, Rosja i Hiszpania, również rozmieściły tego typu okręty wojenne.
Oprócz specjalnie zbudowanych okrętów obrony wybrzeża, niektóre marynarki wojenne wykorzystywały w tej roli różne przestarzałe jednostki. Royal Navy rozmieściła cztery pancerniki typu "MAJESTIC" jako okręty strażnicze w Humber na początku pierwszej wojny światowej. Podobnie Marynarka Wojenna Stanów Zjednoczonych w 1919 roku przeklasyfikowała typy "INDIANA" i "IOWA" na "pancerniki obrony wybrzeża". Takie okręty zbliżały się do końca okresu eksploatacji i chociaż powszechnie uważano, że nie nadają się już do służby na pierwszej linii, nadal były wystarczająco potężne do zadań obronnych w sytuacjach rezerwowych.
Duża część pancerników obrony wybrzeża była jeszcze w służbie na początku II wojny światowej, aczkolwiek większość ich pochodziła z przełomu wieków. Działania wojenne II wojny wykazały niewielką przydatność okrętów tego typu, a zwłaszcza ich wrażliwość na wybuchy podwodne - norweskie "NORGE" i "EIDSVOLD" zostały błyskawicznie zatopione torpedami niszczycieli niemieckich pod Narwikiem, a fiński "ILMARINEN" równie szybko zatonął na minie. Tajlandzki okręt brał udział w bitwie pod Ko Chang, gdzie został pokonany przez francuski krążownik lekki. Ostatecznie klasa ta zanikła po II wojnie światowej, zastąpiona w zadaniach obrony wybrzeża przez kutry torpedowe i kutry rakietowe.
