Szesnasty tom serii "Battle Orders" wydawnictwa Osprey ukazał się w grudniu 2005 roku jako 96-stronicowa, bogato ilustrowana monografia w miękkiej oprawie. Jej autorem jest major Bruce Gudmundsson, USMCR w stanie spoczynku - historyk specjalizujący się w innowacjach taktycznych i sposobach, w jakie organizacje wojskowe reagują na radykalną zmianę. Temat i autor tworzą szczęśliwe połączenie: trudno o lepszego przewodnika po ewolucji instytucjonalnej Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego niż badacz, który problematykę adaptacji taktycznej uczynił osią całego swojego dorobku naukowego.

Ambicja poznawcza książki jest ściśle określona i konsekwentnie realizowana. Ponad 200 dywizji walczyło na Froncie Zachodnim w pierwszym roku Wielkiej Wojny, a spośród nich to sześć dywizji piechoty oryginalnego BEF najlepiej odpowiedziało na wyzwania wojny pozycyjnej - w dużej mierze dzięki wysokiej jakości kadr i pierwszorzędnemu wyposażeniu. Gudmundsson nie poprzestaje jednak na pochwale wyjściowego potencjału. Zasadnicze pytanie, które organizuje narrację, brzmi: jak ta formacja ewoluowała pod presją warunków frontowych i jak zdolna okazała się do instytucjonalnego uczenia się w obliczu nowego rodzaju wojny? Taka rama analityczna wynosi książkę ponad poziom suchego katalogu etatów i czyni z niej wartościowe studium procesów adaptacyjnych w wojsku.

Treść opisuje organizację i wyposażenie BEF na początku działań wojennych w 1914 roku, a następnie śledzi zmiany tej struktury - zarówno te wymuszone napływem formacji terytorialnych i Nowej Armii, jak i te wynikające z twardych lekcji wyniesio­nych z walk we Francji i Belgii. Czytelnik znajdzie szczegółowe omówienie organizacji, taktyki, doktryny oraz uzbrojenia i wyposażenia sił, które podjęły walkę z Niemcami w sierpniu 1914 roku. Ważniejsze jednak jest to, że Gudmundsson analizuje zdolności tej formacji i ocenia, gdzie i jak Brytyjczycy zdołali dostosować swoje systemy i taktyki - a gdzie ta adaptacja zawiodła. Taki układ treści - od stanu wyjściowego przez diagnozę deficytów po ocenę reform - jest metodologicznie spójny i daje czytelnikowi poczucie rozumienia procesu, nie zaś jedynie zapamiętywania faktów.

Kompetencje Gudmundssona do podjęcia tego tematu są trudne do zakwestionowania. Jest absolwentem Oxfordu, gdzie uzyskał doktorat (DPhil), i Yale College, a swoje kwalifikacje wojskowe zdobył w Marine Corps Recruit Depot w Parris Island. Wykładał w Marine Corps Command and Staff College, w Królewskiej Akademii Wojskowej w Sandhurst oraz na Oksfordzie. Jego wcześniejsza praca *Stormtroop Tactics* uchodzi za jedno z najważniejszych anglojęzycznych opracowań taktyki piechoty pierwszej wojny światowej - autor przychodzi zatem do tematu BEF z doskonałą znajomością kontekstu operacyjnego po obu stronach frontu, a nie tylko z erudycją historyczno-administracyjną.

Warstwa edytorska odpowiada standardom serii. Osprey zastosował swój sprawdzony przepis: rzadkie fotografie, kolorowe mapy, liczne schematy organizacyjne i diagramy połączone ze szczegółowym tekstem analitycznym. Tom zawiera przydatne tabele i wykresy przedstawiające struktury jednostek od szczebla korpusu po batalion, uzupełnione omówieniem taktyki i operacji. Dla czytelnika zainteresowanego modelowaniem bojowym lub rekonstrukcją historyczną taka dokumentacja ikoniczna ma realną wartość użytkową.

Nie brakuje jednak istotnych zastrzeżeń. Rzuca się w oczy poważne przeoczenie: brak kompletnego rozkładu sił, który wymieniałby jednostki BEF, a zwłaszcza poszczególne składniki dywizji. Czytelnik, który chciałby ustalić, do której dywizji należał 2nd South Lancashires, nie znajdzie tej informacji na tych stronach - co jest dosyć zaskakujące jak na serię koncentrującą się właśnie na order of battle. Jest to luka funkcjonalna, która boli tym bardziej, że w innych tomach serii tego rodzaju wyliczenie pojawia się jako oczywisty element minimalny. Dla historyka przeprowadzającego szczegółową kwerendę brak ten zmusza do sięgania po dodatkową literaturę i niweluje część zalet, jakie miałoby posiadanie tomu jako narzędzia referencyjnego.

Jak w przypadku wszystkich tytułów z serii "Battle Orders", ograniczenia wynikają bezpośrednio z narzuconych reguł gatunku. Na marginesie pozostaje perspektywa przeciwnika - zarówno ewolucja taktyki niemieckiej, do której BEF musiał się dostosowywać, jak i instytucjonalna logika Stosstruppen i obrony elastycznej. Zupełnie nieobecny jest wymiar ludzki: doświadczenie żołnierza szeregowego, morale, psychologia zmagań w okopach. Tom należy zatem traktować jako techniczne kompendium - wartościowe i rzetelne - które nie aspiruje i nie powinno aspirować do zastąpienia rozległych monografii kampanijnych czy pamiętnikarskich świadectw uczestników.

Podsumowując, praca Gudmundssona stanowi solidne i intelektualnie uczciwe opracowanie tematu, które spełnia swoje zadanie jako analityczny punkt wyjścia dla badań nad BEF. Skierowana jest do konkretnego czytelnika i nie aspiruje do powszechnej atrakcyjności - ale dla kogoś, kto serio zagłębia się w realia Wielkiej Wojny, dostarcza materiału analitycznego trudno dostępnego w tak skondensowanej formie. Najbardziej skorzystają na niej historycy wojskowości, entuzjaści wargamingu szukający precyzyjnych danych do scenariuszy oraz studenci historii militarnej. Lekturę warto uzupełnić o tomy serii Osprey Campaign poświęcone Mons, Ypres i Loos, a dla pełnego obrazu transformacji taktycznej - o wspomnianą już wcześniejszą pracę samego autora o taktyce szturmowej.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com