Spis treści:
- Z życia flot - Malinowski Jarosław
- Lissa 2005 - odkrycie wraku "RE D`ITALIA" - Freivogel Zvonimir, Frka Danijel - Publikacja ta dokumentuje jedno z najważniejszych odkryć w dziedzinie podwodnej archeologii morskiej na Adriatyku w XXI wieku, rzucając nowe światło na legendarną bitwę pod Lissą z 1866 roku. Autorzy, będący wybitnymi chorwackimi badaczami historii morskiej (przy czym Danijel Frka jest również doświadczonym nurkiem i badaczem podwodnym), szczegółowo opisują przebieg ekspedycji, która w 2005 roku doprowadziła do zlokalizowania wraku włoskiej fregaty pancernej "Re d'Italia". Okręt ten zyskał smutną sławę, gdy podczas bitwy pod Lissą został staranowany i zatopiony przez austriacki okręt flagowy "ERZHERZOG FERDINAND MAX". Artykuł przedstawia nie tylko historyczny kontekst tego zdarzenia, ale przede wszystkim wyniki podwodnych badań archeologicznych, w tym opis stanu zachowania wraku, charakterystyczne uszkodzenia kadłuba oraz znaleziska potwierdzające tożsamość jednostki.
- Hiszpański monitor "PUIGCERDÁ" - Mitiukow Nikołaj W. - Publikacja ta poświęcona jest historii, konstrukcji i służbie operacyjnej unikatowej jednostki, która była jedynym prawdziwym monitorem w dziejach hiszpańskiej marynarki wojennej. Autor, znany rosyjski historyk marynistyki, szczegółowo opisuje genezę powstania tego okrętu, który został zamówiony we francuskiej stoczni Forges et Chantiers de la Méditerranée i nabyty przez Hiszpanię w 1874 roku. Głównym celem jego wprowadzenia do służby była obrona estuarium Bilbao oraz wybrzeża Kantabrii w trakcie III wojny karlistowskiej, gdzie wymagano jednostek o niewielkim zanurzeniu, ale silnym opancerzeniu i uzbrojeniu. Mitiukow analizuje parametry techniczno-taktyczne monitora, jego specyficzną sylwetkę oraz wyzwania eksploatacyjne, z jakimi borykała się załoga. Artykuł śledzi również dalsze losy jednostki po zakończeniu konfliktu, aż do momentu jej wycofania ze służby bojowej i przebudowy na statek handlowy o nazwie "ANITA" w 1905 roku.
- Niemieckie okręty liniowe typu BAYERN (część II) - Sobański Maciej S. - Publikacja ta stanowi bezpośrednią kontynuację i zwieńczenie cyklu poświęconego ostatniemu i najnowocześniejszemu typowi niemieckich pancerników generacji drednotów z okresu I wojny światowej. W tej części autor koncentruje się na operacyjnej historii ukończonych jednostek ("BAYERN" i "BADEN"), opisując ich włączenie do służby w Hochseeflotte (Flocie Pełnomorskiej) oraz udział w kluczowych działaniach wojennych, w tym w operacji "Albion" na Bałtyku. Sobański szczegółowo relacjonuje powojenne losy tych okrętów, w tym ich internowanie w Scapa Flow, dramatyczne samoczynne zatopienie floty niemieckiej w 1919 roku (którego ofiarą padł "BAYERN") oraz przejęcie "BADEN" przez Brytyjczyków, którzy wykorzystali go następnie jako okręt-cel do testów artyleryjskich. Artykuł zamyka również historię dwóch nieukończonych jednostek tego typu ("SACHSEN" i "WÜRTTEMBERG"), których budowę wstrzymano z powodu zmieniających się priorytetów wojennych i ograniczeń stoczniowych.
- Jak szwedzki admirał został admirałem peruwiańskim, czyli suplement do artykułu o niszczycielach "AWTROIŁ" i "SPARTAK" - Bartelski Jan A. - Artykuł stanowiący suplement do historii niszczycieli typu NOWIK skupia się na kulisach ich transakcji oraz na kluczowej postaci, która umożliwiła ich przejęcie przez południowoamerykańską flotę. W 1933 roku Estonia, znajdująca się w trudnej sytuacji finansowej, postanowiła sprzedać swoje dwa flagowe niszczyciele - "LENNUK" (dawny rosyjski "AWTROIŁ") oraz "VAMBOLA" (dawny "SPARTAK"). Odbiorcą okrętów stała się Marynarka Wojenna Peru, która poszukiwała silnych jednostek w związku z napiętymi relacjami i konfliktem granicznym z Kolumbią. Głównym bohaterem opisywanych wydarzeń jest kontradmirał baron Wilhelm von Gren (Guillermo von Gren), carski oficer szwedzko-bałtyckiego pochodzenia. Po rewolucji i upadku Białej Armii Gren wyemigrował do Ameryki Południowej, gdzie wstąpił do służby w peruwiańskiej marynarce wojennej i uzyskał stopień admiralski. Ze względu na rodowód oraz późniejszą przebieg kariery w Ameryce Łacińskiej autor artykułu nadał mu przewrotny mianownik "szwedzkiego admirała, który został admirałem peruwiańskim". W ramach transakcji von Gren stanął na czele misji odpowiedzialnej za inspekcję techniczną, odbiór oraz przebazowanie niszczycieli. Tekst szczegółowo dokumentuje organizację rejsu z Bałtyku przez Ocean Atlantycki i Kanał Panamski aż do wybrzeży Peru. Po dotarciu na Pacyfik obie jednostki zasiliły peruwiańską flotę pod nowymi nazwami - BAP "ALMIRANTE GUISE" (ex-"AWTROIŁ") oraz BAP "ALMIRANTE VILLAR" (ex-"SPARTAK") - i służyły tam przez kolejne dekady.
- Historia włoskich lotniskowców (część II) Geneza i przebieg służby cywilnej transatlantyków "ROMA" i "AUGUSTUS" oraz pierwszy projekt konwersji na lotniskowce - Walczyk Tomasz - Publikacja ta stanowi drugą odsłonę cyklu poświęconego historii włoskiego lotniskowca i koncentruje się na fascynującym epizodzie z dziejów Regia Marina, jakim była próba adaptacji dużych, cywilnych jednostek pasażerskich na potrzeby wojenne. Autor szczegółowo opisuje genezę i parametry techniczne bliźniaczych transatlantyków "ROMA" i "AUGUSTUS", zbudowanych w połowie lat 20. XX wieku dla włoskich towarzystw żeglugowych. Walczyk analizuje ich przedwojenną, cywilną karierę, a następnie przechodzi do sedna sprawy, czyli reakcji włoskiego dowództwa na brak własnych lotniskowców po wybuchu II wojny światowej. Tekst szczegółowo dokumentuje pierwszy, poważny projekt konwersji tych statków na pełnowartościowe lotniskowce. Transatlantyk "ROMA" został wybrany do przebudowy w stoczni Ansaldo w Genui pod koniec 1941 roku i otrzymał nową nazwę "AQUILA" (Orzeł). Z kolei "AUGUSTUS" miał zostać przekształcony w lotniskowiec "SPARVIERO". Walczyk rzetelnie omawia techniczne wyzwania związane z tą adaptacją, takie jak konieczność demontażu nadbudówek, wzmocnienia pokładu startowego, instalacji wind lotniczych i hangarów, a także modyfikacji układu napędowego. Artykuł zamyka się refleksją nad losami tych projektów, które ostatecznie nigdy nie zostały ukończone z powodu przeciągających się prac stoczniowych, braku priorytetów i zawarcia zawieszenia broni przez Włochy we wrześniu 1943 roku, co pozostawiło obie jednostki w stanie nieukończonych kadłubów.
- Argentyńskie krążowniki typu ALMIRANTE BROWN (część II) - Sobański Maciej S. - Publikacja ta stanowi bezpośrednią kontynuację i zwieńczenie cyklu poświęconego jedynym krążownikom ciężkim w historii Marynarki Wojennej Republiki Argentyny, jednostkom "ALMIRANTE BROWN" (C-1) i "ALMIRANTE GÜEMES" (C-2), zbudowanym we włoskich stoczniach na przełomie lat 20. i 30. XX wieku. W tej drugiej części autor koncentruje się na operacyjnej historii obu okrętów, ze szczególnym uwzględnieniem ich działalności w okresie II wojny światowej. Mimo formalnej neutralności Argentyny, krążowniki te pełniły intensywną służbę patrolową na południowym Atlantyku, monitorując akweny w obawie przed działaniami niemieckich rajderów i okrętów podwodnych. Sobański szczegółowo opisuje powojenne losy jednostek, w tym ich stopniowe wycofywanie z aktywnej służby liniowej w obliczu starzejącej się konstrukcji i pojawienia się nowocześniejszych technologii, aż do ostatecznego złomowania obu okrętów w latach 60. XX wieku. Artykuł zamyka historię tej klasy okrętów w Argentynie, stanowiąc cenne, merytoryczne uzupełnienie polskojęzycznej literatury przedmiotu i rzucając światło na specyfikę rozwoju floty południowoamerykańskiego państwa w burzliwym okresie międzywojnia i zimnej wojny.
- Wojna Zimowa 1939-1940 na morzu (część II) - Supłat Marek - Publikacja ta stanowi bezpośrednią kontynuację analizy morskiego wymiaru konfliktu między Związkiem Radzieckim a Finlandią, przenosząc uwagę z ogólnego zarysu sytuacji na szczegółowe działania operacyjne obu stron. W tej części autor koncentruje się na aktywności podwodnej i minowej na Bałtyku i w Zatoce Fińskiej. Supłat szczegółowo omawia działania fińskich okrętów podwodnych (takich jak słynny "VESIKKO"), które mimo wczesnej gotowości bojowej napotkały na trudne warunki hydrologiczne i taktyczne, znacznie ograniczające ich skuteczność. Opisuje również zakrojone na szeroką skalę operacje minowe prowadzone przez obie strony, które miały na celu zablokowanie ruchów wrogich jednostek, ochronę własnych wybrzeży i szlaków żeglugowych. Tekst zwraca także uwagę na kluczową rolę fińskiej artylerii nadbrzeżnej i lekkich sił nawodnych, które skutecznie wykorzystywały znajomość lokalnych warunków do powstrzymywania większych, lecz mniej zwrotnych zespołów radzieckiej Floty Bałtyckiej. Autor podkreśla, jak surowa zima i szybko postępujące zlodzenie wód znacząco wpłynęły na charakter kampanii, zmuszając obie strony do modyfikacji taktyki i skutecznie paraliżując aktywność cięższych jednostek nawodnych.
- Operacja "Ostfront" (część III) - Federowicz Przemysław - Publikacja ta stanowi finałową odsłonę cyklu poświęconego niemieckiej operacji morskiej z grudnia 1943 roku, która kulminowała w bitwie pod Przylądkiem Północnym i zatopieniu pancernika "SCHARNHORST". W tej ostatniej części autor koncentruje się na bezpośrednich następstwach starcia oraz jego dalekosiężnych konsekwencjach strategicznych. Federowicz szczegółowo opisuje chaos i ogromne trudności związane z próbami ratowania niemieckich rozbitków z zimnych wód Morza Norweskiego, które ze względu na surowe warunki pogodowe i konieczność odwrotu przed potencjalnym zagrożeniem, zakończyły się uratowaniem zaledwie 36 marynarzy spośród ponad 1900 członków załogi pancernika "SCHARNHORST". Tekst analizuje również reakcję niemieckiego dowództwa na tę dotkliwą porażkę. Autor wskazuje, że utrata ostatniego sprawnego dużego okrętu nawodnego na północy skłoniła Adolfa Hitlera do wydania rozkazu ograniczenia aktywności bojowej pozostałych jednostek (w tym pancernika "TIRPITZ"), co w praktyce zakończyło ofensywne działania Kriegsmarine na arktycznych szlakach konwojowych do ZSRR i przesunęło ciężar działań na flotę podwodną. Artykuł zamyka się syntetycznym podsumowaniem operacji, oceną błędów taktycznych popełnionych przez obie strony oraz podkreśleniem znaczenia tego zwycięstwa Royal Navy, które na trwałe zabezpieczyło alianckie dostawy sprzętu wojennego płynące do Murmańska i Archangielska. Całość stanowi rzetelne i wyczerpujące zamknięcie historii jednego z ostatnich wielkich starć nawodnych II wojny światowej.
- Ścigacze okrętów podwodnych typu ARTILLERIST (projekt 122A) (część II) - Cichy Jarosław - Publikacja ta stanowi bezpośrednią kontynuację i merytoryczne zwieńczenie cyklu poświęconego radzieckim dużym ścigaczom okrętów podwodnych projektu 122A (w kodzie NATO znanym jako ARTILLERIST). W tej drugiej części autor koncentruje się na operacyjnej historii i bojowym wykorzystaniu tych jednostek. Cichy szczegółowo opisuje ich udział w działaniach eskortowych, zwalczaniu okrętów podwodnych oraz ochronie radzieckich szlaków komunikacyjnych podczas II wojny światowej, a także w pierwszych latach zimnej wojny. Tekst analizuje ewolucję ich uzbrojenia (w tym konfigurację miotaczy bomb głębinowych i artylerii przeciwlotniczej) oraz modyfikacje techniczne wprowadzane w toku eksploatacji w odpowiedzi na zmieniające się zagrożenia. Co istotne, autor wskazuje, że doświadczenia operacyjne wyniesione z użytkowania jednostek projektu 122A miały bezpośredni i kluczowy wpływ na dopracowanie konstrukcji jeszcze liczniejszej, zmodernizowanej wersji 122bis (typu Kronsztad), która później trafiła m.in. do polskiej Marynarki Wojennej. Artykuł zamyka wyczerpującą monografię tej klasy jednostek, stanowiąc cenne źródło wiedzy o specyfice radzieckich lekkich sił nawodnych i ich roli w ochronie wybrzeża ZSRR.
- Amerykańskie okręty dowodzenia (część Vb) pomocnicze okręty dowodzenia siłami desantowymi - Palasek Jarosław - Publikacja ta stanowi kolejną, merytoryczną odsłonę obszernego cyklu poświęconego ewolucji i specyfice amerykańskich okrętów dowodzenia (ang. command ships), które odgrywały kluczową rolę w koordynowaniu złożonych operacji desantowych podczas II wojny światowej. W tej części (Vb) autor koncentruje się na "pomocniczych" jednostkach dowodzenia siłami desantowymi, które często powstawały w wyniku doraźnych, lecz przemyślanych konwersji dostępnych kadłubów (np. transportowców, statków zaopatrzeniowych lub innych jednostek pomocniczych) na potrzeby wojenne. Palasek szczegółowo analizuje ich wyposażenie w zaawansowane jak na owe czasy systemy łączności, radarowe i dowodzenia, które czyniły z nich "pływające sztaby" zdolne do zarządzania ruchem jednostek desantowych, ogniem wsparcia i logistyką na plaży. Artykuł dostarcza czytelnikowi rzetelnych danych technicznych, sylwetek oraz zarysu historii bojowej tych specyficznych jednostek, ukazując ich nieoceniony wkład w skuteczne kierowanie działaniami połączonych sił w trakcie kluczowych kampanii na Pacyfiku i w Europie, zamykając tym samym wątek pomocniczych jednostek dowodzenia w ramach tego etapu cyklu.
- "MERMAID" - fregata trzech kontynentów - Hanuszek Krzysztof - Artykuł przedstawia fascynującą i zawiłą historię brytyjskiej 32-działowej fregaty V rangi typu ACTIVE, zwodowanej w drugiej połowie XVIII wieku dla Royal Navy. W początkowym okresie służby jednostka brała udział w kluczowych konfliktach epoki żagla na wodach europejskich i atlantyckich, w tym w działaniach podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych oraz w początkowych zmaganiach z rewolucyjną Francją. Unikalność historii HMS "MERMAID" - i źródło tytułowego określenia - polega na jej niezwykłej "drugiej młodości" po wycofaniu z pierwszej linii brytyjskiej floty. Okręt w toku kolejnych dekad zmieniał właścicieli i bandery, trafiając do służby na trzech różnych kontynentach. Po epizodzie europejskim i transatlantyckim fregata znalazła się w Ameryce Południowej, gdzie weszła w skład sił morskich biorących udział w konfliktach w rejonie Río de la Plata pod banderami powstańczymi oraz brazylijską, by wreszcie trafić na Bliski Wschód i Ocean Indyjski, zasilając flotę sułtanatu Maskatu i Omanu oraz Egiptu pod rządami Muhammada Alego. Kluczowym walorem opracowania Krzysztofa Hanuszka jest skrupulatna rekonstrukcja przekazów źródłowych oraz prostowanie nawarstwionych w literaturze historycznej błędów dotyczących tożsamości okrętu. Autor ze szczegółowością analizuje zmiany nazewnictwa, przebudowy konstrukcyjne kadłuba oraz ewolucję uzbrojenia "Mermaid", pokazując zarazem szerszy proces geopolityczny: jak wycofywane ze służby brytyjskie żaglowce stawały się fundamentem dla nowo powstających flot wojennych w Ameryce Południowej, Afryce i Azji.
- Rumuńska Flotylla Dunajska - Malinowski Jarosław - Opracowanie Jarosława Malinowskiego przedstawia genezę oraz ewolucję Rumuńskiej Flotylli Dunajskiej ("Flotila de Dunăre"), która ze względu na strategiczne położenie Rumunii oraz kluczowe znaczenie delty Dunaju i dolnego biegu rzeki odgrywała niezwykle istotną rolę w systemie obronnym kraju. Autor śledzi proces formowania flotylli od drugiej połowy XIX wieku i wojny o niepodległość (1877-1878), poprzez intensywny program modernizacyjny przełomu wieków, aż po jej szczytowy rozwój w okresie międzywojennym i udział w zmaganiach II wojny światowej. Kluczowym elementem artykułu jest szczegółowa analiza rdzenia bojowego flotylli, którym były rzeczne monitory i kanonierki zamówione w stoczniach zagranicznych (głównie austro-węgierskich i brytyjskich) oraz jednostki przejęte po I wojnie światowej w ramach podziału floty Austro-Węgier. Malinowski opisuje dane techniczne, uzbrojenie, opancerzenie oraz specyfikę taktyczną takich znanych rzecznych kolosów jak monitory typu KOGĂLNICEANU czy przejęte po wojnie monitory typu SAVA i ARDEAL. Pokaźną część opracowania poświęcono także mniejszym jednostkom wsparcia: kutrom uzbrojonym, trałowcom rzecznym oraz stawiaczom min. W warstwie operacyjnej autor skrupulatnie rekonstruuje udział flotylli w działaniach bojowych - ze szczególnym uwzględnieniem kampanii 1916-1918 oraz walk na Pasażu Dunajskim i w delcie rzeki w latach 1941-1944. Opisano zarówno starcia z radziecką Flotyllą Dunajską, jak i zadania związane z osłoną transportu rzecznego, minowaniem torów wodnych czy wsparciem artyleryjskim wojsk lądowych. Artykuł wieńczy analiza losów rumuńskich monitorów po sierpniu 1944 roku, kiedy to po zmianie stron przez Rumunię i wkroczeniu Armii Czerwonej większość jednostek została przejęta przez ZSRR.
- Poduszkowce dla MOSG - Nitka Andrzej - Artykuł Andrzeja Nitki szczegółowo omawia proces pozyskania i specyfikę operacyjną poduszkowców patrolowych, które trafiły na wyposażenie Morskiego Oddziału Straży Granicznej. Kluczowym powodem wprowadzenia tych nietypowych jednostek do polskiej służby granicznej była konieczność skutecznego patrolowania trudnodostępnych, płytkowodnych i zmiennych pod względem środowiskowym akwenów - w szczególności Zalewu Wiślanego oraz Rezerwatu Ptasi Raj czy ujścia Wisły. Tradycyjne patrolowce i łodzie motorowe w warunkach mielizn, trzcinowisk, zamarzniętej tafli lodu lub kry lodowej traciły możliwość działania, co stwarzało lukę w systemie ochrony granicy państwowej (będącej zarazem zewnętrzną granicą Unii Europejskiej). Autor skupia się przede wszystkim na poduszkowcach brytyjskiej konstrukcji Griffon Hoverwork - jednostkach typu GRIFFON 2000TD (w służbie MOSG oznaczonych jako "SG-411" oraz "SG-412"). W tekście przedstawiono szczegółowe parametry techniczne tych maszyn: konstrukcję kadłuba z lekkich stopów aluminium, elastyczny fartuch umożliwiający poruszanie się po wodzie, lodzie, piasku i bagnach, a także zastosowany napęd silnikiem wysokoprężnym, który napędza zarówno śmigło marszowe, jak i wentylatory wytwarzające poduszkę powietrzną. Opisano również specjalistyczne wyposażenie nawigacyjne i łącznościowe, dostosowane do prowadzenia działań patrolowych, poszukiwawczo-ratowniczych (SAR) oraz interwencyjnych we wszystkich warunkach pogodowych. W warstwie eksploatacyjnej Andrzej Nitka analizuje doświadczenia z codziennej służby poduszkowców w Kaszubskim Dywizjonie Straży Granicznej (baza w Starej Pasłęce / Gdańsku). Podkreślono, że wprowadzenie jednostek tego typu znacząco podniosło zdolności MOSG w zakresie przeciwdziałania kłusownictwu, nielegalnemu przekraczaniu granicy na Zalewie Wiślanym oraz niesienia pomocy osobom poszkodowanym na lodzie w okresie zimowym. Artykuł zwraca również uwagę na specyficzne wymagania dotyczące szkolenia załóg oraz wysokich reżimów konserwacji elastycznych fartuchów i elementów mechanicznych w trudnym środowisku słonej wody i lodu.