Po nauce zawodu na poddźwiękowym MiG-17 piloci Wietnamskich Ludowych Sił Powietrznych (VPAF) otrzymali pierwsze egzemplarze legendarnego naddźwiękowego myśliwca MiG-21 w 1966 roku, który okazał się śmiertelnym przeciwnikiem dla załóg Sił Powietrznych USA, Marynarki Wojennej USA i Korpusu Piechoty Morskiej USA uderzających w cele głęboko na terytorium komunistycznym. Chociaż komunistyczni piloci początkowo mieli trudności z pogodzeniem się z radarem i systemami uzbrojenia myśliwca, nieustanny cykl działań bojowych szybko doskonalił ich umiejętności. Rzeczywiście, kiedy 28 grudnia 1972 r. ostatni amerykański samolot (B-52) został zniszczony przez VPAF, nie mniej niż 13 pilotów zostało asami latając na MiG-21. W pełni ilustrowana fotografiami z czasów wojny i szczegółowymi kolorowymi płytami graficznymi, zawierająca fascynujące raporty z walk, ta książka analizuje wiele wariantów MiG-21, które walczyły w konflikcie, schematy kamuflażu, oraz pilotów, którzy nimi latali.
"MiG-21 Aces of the Vietnam War" autorstwa Istvána Toperczera, z ilustracjami Jima Lauriera i okładką Garetha Hectora, to tom numer 135 serii Osprey "Aircraft of the Aces", wydany we wrześniu 2017 roku. Książka dokumentuje historię trzynastu pilotów Wietnamskich Sił Powietrznych (VPAF), którzy osiągnęli status asa za sterami MiG-21 Fishbed - samolotu, który od 1966 roku stał się głównym narzędziem wietnamskiej obrony powietrznej w starciu z potęgą lotnictwa Stanów Zjednoczonych.
Struktura książki obejmuje wstęp oraz rozdziały zatytułowane kolejno: "Learning the 'Balalaika'", "Early Battles", "The Crowded Sky", "Facing New Threats", "Linebacker" i "Gathering Momentum", uzupełnione appendiksami, komentarzem do plansz barwnych, bibliografią i indeksem. Układ ten pozwala autorowi poprowadzić narrację chronologicznie - od pierwszych prób oswojenia wietnamskich pilotów z radarem lotniczym i systemem uzbrojenia naddźwiękowego myśliwca, przez eskalację konfliktu i operację Linebacker, aż po końcową fazę walk powietrznych w 1972 roku. Choć początkowo piloci zmagali się z opanowaniem zaawansowanego jak na tamte czasy wyposażenia MiG-21, nieustający rytm misji bojowych błyskawicznie kształtował ich umiejętności.
Pod względem merytorycznym tom wyróżnia się przede wszystkim wyjątkowym dostępem autora do materiałów źródłowych, nieosiągalnych dla większości zachodnich badaczy. Toperczer jest jednym z nielicznych spoza Wietnamu, którym przyznano swobodny dostęp do archiwów VPAF; przez ostatnie 25 lat wielokrotnie odwiedzał Hanoi i inne wietnamskie miasta, przeprowadzając wywiady z czołowymi asami MiG-21 z okresu wojny. Ten bezpośredni kontakt ze środowiskiem weteranów nadaje relacjom ciężar autentyczności trudny do osiągnięcia wyłącznie przez kwerendy archiwalne. Trzynastu pilotów Fishbeda uzyskało status asa, a łączna liczba ich zwycięstw wyniosła osiemdziesiąt sześć zestrzelonych samolotów; appendiks wymienia pilotów z czterema lub więcej potwierdzonymi zwycięstwami według oficjalnych rejestrów VPAF. Osobliwością historyczną wartą odnotowania jest wątek naddźwiękowego debiutu VPAF: początkowo piloci otrzymywali zakaz angażowania się w walki z F-8 i F-4, gdyż utrata choćby jednego cennego myśliwca była nie do przyjęcia. Gdy jednak piloci uzyskiwali większą swobodę działania lub po prostu znajdowali się w sytuacji bez wyjścia, wstępne taktyki szybko okazywały się niewystarczające i musieli mierzyć się z przeciwnikiem na własnych zasadach. Szczególnie poruszający jest wątek wytrwałości wietnamskich asów - zdumiewające, jak wielu z nich przeżyło katapultowanie po zestrzeleniu i wracało do walki, powiększając swój dorobek aż do osiągnięcia statusu asa.
Toperczer zbudował sobie renomę pisząc o północnowietnamskim lotnictwie - jako czynny chirurg lotniczy węgierskich sił powietrznych uzyskał unikalny dostęp do wietnamskich archiwów i weteranów. Jest to jego piąta książka poświęcona MiG-om VPAF w wydawnictwie Osprey, będąca zarazem naturalnym zwieńczeniem wcześniejszego tomu o asach MiG-17 i MiG-19 z 2016 roku. Pozycja ta stanowi więc nie tyle uzupełnienie serii, co jej kulminację - MiG-21 był maszyną, na której wietnamska myśl taktyczna osiągnęła pełną dojrzałość.
Materiał ilustracyjny tomu obejmuje plansze barwne Jima Lauriera oraz okładkę autorstwa Garetha Hectora, które recenzenci zgodnie uznali za szczególnie udane. Laurier, stały ilustrator serii Osprey wywodzący się z Nowej Anglii, dostarcza profili barwnych ukazujących różne warianty MiG-21 i schematy malowania stosowane przez VPAF w toku całego konfliktu - materiał o dużej wartości referencyjnej dla modelarzy.
Ograniczenia tomu wynikają z tych samych źródeł, co jego największe zalety. Główną słabością jest brak mapy z zaznaczonymi głównymi bazami MiG-ów, które są często przywoływane w tekście - przy czym niektóre z nich funkcjonują pod różnymi nazwami, co może dezorientować zachodniego czytelnika. Odnotowano też pojedyncze wewnętrzne sprzeczności dotyczące uzbrojenia i liczby wylotów. Czytelnicy oczekujący pogłębionej analizy strategicznej - roli radzieckiego doradztwa, wietnamskiej doktryny walki powietrznej na tle konfliktu jako całości czy porównania z równoległymi działaniami MiG-17 i MiG-19 - mogą odczuć, że formatowe ograniczenia serii Osprey nie dają ku temu dostatecznego miejsca.
Podsumowując, "MiG-21 Aces of the Vietnam War" to pozycja solidna i wciągająca, łącząca rzadko dostępne źródła pierwotne z rzetelnym warsztatem badawczym - co w przypadku Toperczera stanowi stały znak firmowy. Tom jest czymś więcej niż powtórzeniem wcześniejszych publikacji Osprey i zapewne przez długi czas pozostanie najlepszym anglojęzycznym opracowaniem tego tematu. Dla miłośników historii lotnictwa, wojny wietnamskiej widzianej z perspektywy północnowietnamskiej oraz samolotu MiG-21 - lektura godna polecenia.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
