Asy pilotów Sił Powietrznych Republiki Chińskiej od dawna owiane są tajemnicą i przekłamaniami, ponieważ ich odwrót na Tajwan w 1949 roku i powszechny stan wojenny sprawiły, że dostęp do dokumentów RoCAF był prawie niemożliwy. Teraz po raz pierwszy można wreszcie opowiedzieć barwną historię tych asów. Korzystając z najnowszych badań opartych na opublikowanych informacjach archiwalnych i kolorowych ilustracjach, ta książka przedstawia historię najlepszych pilotów RoCAF od początku wyczerpującej, ośmioletniej wojny chińsko-japońskiej do zakończenia wojny domowej przeciwko chińskim komunistom. Zaczynając jako niezorganizowana i bardzo zróżnicowana grupa samolotów i pilotów pochodzących z różnych prowincjonalnych sił powietrznych, RoCAF stopniowo ulegała standaryzacji i została przeniesiona pod amerykańską kuratelę. W sumie w omawianym okresie 17 pilotów zdobyło status asa, latając zaskakująco różnymi samolotami, od dwupłatowców po F-86 Sabres.

Lotnictwo Republiki Chińskiej okresu drugiej wojny chińsko-japońskiej oraz początków konfliktu na Pacyfiku należy do tematów, które w zachodniej historiografii funkcjonują na głębokim marginesie narracji - zepchnięte w cień przez bardziej nośne medialne opowieści o Bitwach o Anglię, Spitfire'ach i Mustangach. Tymczasem piloci Republiki Chińskiej prowadzili walki powietrzne nad Szanghajem i Nankiniem już w 1937 roku, gdy większość zachodnich sił lotniczych dopiero definiowała doktryny użycia myśliwców. Tom nr 126 z prestiżowej serii "Aircraft of the Aces" wydawnictwa Osprey wypełnia tę lukę w sposób, który trudno przecenić - stanowiąc przez długi czas jedyną anglojęzyczną monografię poświęconą systematycznie zebranym biogramom chińskich asów lotniczych, ich maszynom i kampaniom powietrznym, w których walczyli z japońską potęgą przemysłową i taktyczną.

Cheung Raymond - autor urodzony w Hongkongu, od lat zamieszkały w Stanach Zjednoczonych, specjalizujący się w historii lotnictwa azjatyckiego - jest w tej dziedzinie postacią wyjątkową, łączącą dostęp do chińskojęzycznych archiwów i źródeł pierwotnych z warsztatem narracyjnym ukształtowanym przez anglosaską tradycję popularnonaukową. Jego pozycja jako badacza jest tu kluczowa: zdecydowana większość zachodnich autorów piszących o chińskim lotnictwie wojennym opiera się na wtórnych źródłach angielskich lub japońskich, tracąc tym samym dostęp do relacji pierwszoosobowych, pamiętników i dokumentacji operacyjnej przechowywanej w archiwach tajwańskich i kontynentalnych. Cheung tę barierę przekracza, co nadaje całemu tomowi wymiar zarówno pionierski, jak i źródłowy - rzadko spotykany w serii, która z konieczności operuje w reżimie objętościowym narzucającym autorowi dyscyplinę kosztem głębi.

Struktura tomu podąża za logiką chronologiczno-kampanijną, typową dla serii Aces, lecz Cheung umiejętnie ją modyfikuje, by oddać specyfikę chińskiego teatru działań. Narracja otwiera się od zarysu organizacyjnego i doktrynalnego Chińskich Sił Powietrznych w przededniu japońskiej agresji, przechodząc przez dramatyczne walki powietrzne nad Szanghajem i Hankou w latach 1937–1938, kampanię nad Chunking, a następnie operacje w ramach sił chińsko-amerykańskich i współpracę z Latającymi Tygrysami Chennaulta. Appendiksy zawierają zestawienia asów z potwierdzonym dorobkiem zwycięstw powietrznych, listę przyznanych odznaczeń oraz tabelaryczne zestawienia typów samolotów eksploatowanych przez ROCAF - materiał o niepośledniej wartości referencyjnej, który recenzenci branżowi wskazują jako jeden z bardziej kompletnych zestawień tego typu dostępnych w języku angielskim.

Merytorycznie tom wyróżnia się przede wszystkim materiałem biograficznym dotyczącym pilotów, których nazwiska są niemal zupełnie nieobecne w anglojęzycznej literaturze lotniczej. Liu Zhi-Han, Gao Zhihang, Wang Han-hsun - postacie, które w chińskiej historiografii wojskowej funkcjonują jako bohaterowie narodowi, dla zachodniego czytelnika są praktycznie nieznane. Cheung nie tylko odtwarza ich biogramy bojowe z imponującą precyzją, ale potrafi też - w granicach narzuconych przez format serii - zarysować kontekst polityczny i osobisty, który nadaje tym losom wymiar tragiczny i ludzki zarazem. Szczególnie mocna jest narracja o pierwszych tygodniach wojny w 1937 roku, kiedy piloci dysponujący przestarzałymi maszynami - Hawk III, Curtiss Hawk 75, a później radzieckie I-15 i I-16 - stawiali czoła Mitsubishi A5M i późniejszym Zero w warunkach, które obiektywnie nie dawały szans na przeżycie, a mimo to generowały indywidualnych asów o imponującym dorobku zwycięstw. Autor nie pomija dramatycznych akcentów - relacje z walk, w których chińscy piloci świadomie decydowali się na taranowanie japońskich samolotów, stanowią jeden z bardziej wstrząsających fragmentów narracji, a Cheung opatruje je komentarzem, który unika zarówno hagiografii, jak i zimnego technicyzmu.

Recepcja tomu wśród czytelników i recenzentów branżowych była ciepła, choć nie pozbawiona zastrzeżeń dotyczących ograniczeń formatowych. Na platformie Goodreads tytuł utrzymuje ocenę w okolicach 4,0/5,0, przy czym recenzenci konsekwentnie wyróżniają unikalność materiału źródłowego i wartość dla czytelnika zainteresowanego lotnictwem azjatyckim jako szczególny atut. Forum internetowe AirWarForum oraz recenzje w magazynie Aviation History wskazywały na Cheunga jako jednego z niewielu autorów zdolnych do pisania o tym teatrze działań z prawdziwą kompetencją źródłową. Część recenzentów modelarskich zwracała uwagę na wartość referencyjną profili barwnych jako materiału do odwzorowań - co stanowi osobny, lecz istotny wymiar odbioru tytułów z serii Aces.

Materiał wizualny tomu zasługuje na osobne omówienie, jako że stanowi integralny, a nie dekoracyjny element publikacji. Chris Davey - jeden z najbardziej doświadczonych ilustratorów współpracujących z Osprey, odpowiedzialny za profile barwne w dziesiątkach tytułów serii - wykonał tu pracę szczególnie wymagającą, zważywszy na fragmentaryczność dostępnej dokumentacji fotograficznej dotyczącej malowania i oznaczeń chińskich samolotów okresu 1937–1945. Profile przedstawiają maszyny w barwach jednostek, z indywidualnymi oznaczeniami asów - od Hawk III w charakterystycznych zestawieniach kolorystycznych po P-40 Warhawk z symboliką Latających Tygrysów i późniejsze P-51 Mustangi. Dla modelarzy i entuzjastów lotnictwa te plansze stanowią materiał bezcenny, gdyż alternatywne źródła referencyjne dla tego okresu i teatru działań są w języku angielskim praktycznie niedostępne. Okładkę tomu sygnuje Mark Postlethwaite - artysta o ugruntowanej renomie w ilustracji lotniczej, którego dynamiczna scena walki powietrznej nad chińskim krajobrazem spełnia zarówno funkcję estetyczną, jak i narracyjną, skutecznie sygnalizując potencjalnemu czytelnikowi wyjątkowość tematu.

Ograniczenia tomu mają charakter wyłącznie strukturalny i nie mogą być traktowane jako zarzut pod adresem autora. Format serii "Aircraft of the Aces" narzuca objętość około 96 stron, co przy ambicji objęcia kilku lat intensywnych działań bojowych, kilkudziesięciu biogramów i kilku wyraźnie odrębnych faz kampanii musi nieuchronnie prowadzić do skrótowości tam, gdzie czytelnik pragnąłby pogłębienia. Kwestie organizacyjne, logistyczne i polityczne - w tym skomplikowane relacje między Kuomintangiem a doradcami radzieckimi i amerykańskimi, które bezpośrednio wpływały na taktykę i morale - są zaledwie zarysowane, a nie przeanalizowane. Podobnie dostępność źródeł fotograficznych jest obiektywnym ograniczeniem, które Cheung i Davey rekompensują jakością profili barwnych, lecz czytelnik przyzwyczajony do bogatej dokumentacji fotograficznej towarzyszącej tomom o RAF czy Luftwaffe odczuje wyraźną asymetrię. Tom nie aspiruje do roli syntezy - jest raczej precyzyjnie skrojonym wprowadzeniem i kompendium referencyjnym, które swoją wartość czerpie właśnie z unikalności materiału, nie z jego wyczerpania.

Aces of the Republic of China Air Force to lektura obowiązkowa dla każdego, kto interesuje się lotnictwem Azji i Pacyfiku okresu drugiej wojny światowej i jest świadomy, jak głęboko zachodnia historiografia zaniedbała chiński teatr działań - a lektura godna polecenia, z zachowaniem świadomości formatowych ograniczeń serii, dla szerszego czytelnika zainteresowanego historią lotnictwa myśliwskiego i losami pilotów walczących w warunkach skrajnej dysproporcji sił. Modelarzom i entuzjastom profili barwnych tom dostarcza materiału referencyjnego, którego w tej formie i dostępności nie znajdą nigdzie indziej. Najlepiej czyta się go w zestawieniu z "Flying Tigers" Daniela Forstera oraz - dla czytelnika gotowego sięgnąć po źródła japońskie - z tomami Osprey poświęconymi japońskim asom Marynarki i Armii, co pozwala spojrzeć na te same walki z obu stron kokpitu i ocenić, jak bardzo różne są narracje konstruowane po każdej ze stron konfliktu.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com