Chociaż Służba Powietrzna Rosyjskiej Armii Cesarskiej składała się z nie więcej niż czterech BAG-ów (Boevaya Aviatsionniy Gruppa – grupa lotnictwa bojowego), każdy kontrolujący trzy lub cztery mniejsze AOI (Aviatsionniy Otryad Istrebitelei – pododdziały lotnictwa myśliwskiego) wyposażonych w różne typy samolotów, piloci należący do tych jednostek wywalczyli wiele sukcesów. Podczas trzech lat wojny zestrzelili ponad 200 austro-węgierskich i niemieckich samolotów, generując 13 asów – ci elitarni lotnicy odpowiadali za około połowę zwycięstw odniesionych na froncie wschodnim. Piloci latali różnymi typami myśliwców, z francuskimi zwiadowczymi Nieuport i SPAD VII, które okazały się najpopularniejszymi i najskuteczniejszymi samolotami, które trafiły do ​​służby na tym froncie. Wyczyny tych asów są tu szczegółowo opisane, a informacje oparte są na materiałach nowo pozyskanych przez autora z rosyjskich archiwów wojskowych i prywatnych. Do zilustrowania tej książki wykorzystano wiele wcześniej niepublikowanych fotografii, popartych kolorowymi profilami.

Monografia "Russian Aces of World War 1" autorstwa Wiktora Kulikowa, wzbogacona o okładkę Marka Postlethwaite'a oraz sylwetki Harry'ego Dempseya (seria Aircraft of the Aces, tom 111, Osprey Publishing, 2013), obnaża jeden z najbardziej dramatycznych paradoksów w historii wczesnego lotnictwa wojskowego. Zderza ze sobą obraz Imperium Rosyjskiego jako bezdyskusyjnej kolebki ciężkiego lotnictwa strategicznego, symbolizowanego przez awangardowe bombowce Sikorsky Ilya Muromets, z brutalną rzeczywistością carskiego lotnictwa myśliwskiego. Książka wypełnia dotkliwą lukę na rynku wydawniczym, udowadniając, że rosyjscy piloci, mimo heroizmu i geniuszu taktycznego, byli zakładnikami systemowego zapóźnienia technologicznego oraz fatalnej logistyki. Ostatecznie to właśnie ten dysonans sprawił, że ich największym wrogiem okazał się nie niemiecki czy austro-węgierski przeciwnik, ale wewnętrzny chaos rewolucji 1917 roku, który unicestwił struktury dowodzenia.

Struktura opracowania odchodzi od linearnego wyliczania dat na rzecz mapowania bolesnej ewolucji doktrynalnej Cesarskich Rosyjskich Sił Powietrznych. Kulikov prowadzi odbiorcę przez proces transformacji lotnictwa z narzędzia czysto rozpoznawczego, traktowanego przez sztab jedynie jako przedłużenie kawalerii, w samodzielną siłę uderzeniową. Narracja naturalnie ewoluuje w stronę analizy operacyjnej poszczególnych aviatsionnye otriady (oddziałów lotniczych), walczących w skrajnie odmiennych warunkach geograficznych – od mroźnych stepów Frontu Wschodniego po kaukaskie przełęcze. Szczególną wagę analityczną posiadają załączniki, w których skrupulatnie zrekonstruowano listy trzynastu rosyjskich asów oraz przypisane im maszyny, co pozwala prześledzić krwawą ścieżkę od przestarzałych Morane-Saulnier po nowocześniejsze, choć wciąż deficytowe SPAD i Nieuport.

Najmocniejszym atutem merytorycznym publikacji jest analiza zderzenia romantycznego heroizmu z niewyobrażalną luką technologiczną. Autor z rygorem metodologicznym opisuje, jak brak rodzimego, masowo produkowanego myśliwca oraz niedobór niezawodnych synchronizatorów karabinów maszynowych zmuszały pilotów do desperackich improwizacji. Najsłynniejszym, a zarazem najbardziej tragicznym dowodem na ten kompromis konstrukcyjny pozostaje taran dokonany przez Piotra Niestierowa, który w obliczu braku skutecznego uzbrojenia strzeleckiego celowo uszkodził własny płatowiec, by strącić wroga. Z czasem improwizacje te ewoluowały w wyrafinowane, choć wciąż niebezpieczne rozwiązania, takie jak montowanie karabinów na górnym płacie czy użycie kotwiczek na linach przez Aleksandra Kazakowa. Książka dobitnie pokazuje, że rosyjskie asy odnosiły sukcesy wbrew fatalnemu zapleczu przemysłowemu, a ich ostateczny upadek nastąpił w chwili, gdy zbuntowane, zrewolucjonizowane masy własnych żołnierzy zaczęły mordować własnych oficerów.

W kręgach badaczy Wielkiej Wojny pozycja ta zyskała status kluczowego opracowania otwierającego dotychczas zamknięte archiwa Wschodu, choć recenzenci słusznie wskazują na pewne bariery odbioru. Na łamach WW1 Historical Association zauważono, że Kulikow rzuca zupełnie nowe światło na zapomniany front, udowadniając, że rosyjskie lotnictwo było znacznie bardziej agresywne, niż zakładała zachodnia historiografia. Z drugiej strony, w dyskusjach na forach takich jak The Aerodrome, podnoszono zarzut, iż czytelnik niezaznajomiony z cyrylicą i specyficzną rosyjską nomenklaturą wojskową może momentami zgubić się w gąszczu skrótów dotyczących struktur dowodzenia. Dodatkowym niuansem recepcji jest problem transliteracji; pośpiech edytorski serii Osprey objawia się w niespójnym zapisie rosyjskich nazwisk oraz nazw geograficznych, co zmusza analityka do samodzielnego weryfikowania tożsamości pilotów, których losy często potoczyły się tragicznie po wojnie domowej.

Ilustracyjny wymiar tomu, za który odpowiadają Harry Dempsey i Mark Postlethwaite, utrzymuje standardy typowe dla broszurowych opracowań popularnonaukowych. Dempsey koncentruje się na detalu technicznym i polowej improwizacji, co dla modelarza i historyka techniki jest bezcenne. Zamiast ogólnikowych sylwetek, otrzymujemy precyzyjne odwzorowanie nietypowych, rosyjskich oznaczeń przynależności państwowej oraz specyficznych, improwizowanych montaży uzbrojenia, które poprzedzały upowszechnienie się synchronizatorów. Te niuanse wizualne pozwalają na natychmiastową identyfikację wariantów maszyn, takich jak Sikorsky S-16 czy Moska MB, na podstawie historycznych, często bardzo słabej jakości fotografii. Okładka Postlethwaite'a doskonale oddaje zaś surowy, wręcz prymitywny klimat polowych rosyjskich lotnisk, gdzie drewno i płótno musiały znosić skrajne warunki atmosferyczne przy minimalnym wsparciu naziemnym.

Autorytet Wiktora Kulikowa w tej wąskiej dziedzinie nie podlega dyskusji, co wynika z jego unikalnego zaplecza badawczego i dostępu do postsowieckich archiwów. Przez dekady radziecka historiografia celowo marginalizowała, a wręcz wymazywała dokonania carskich asów, promując wyłącznie mit lotnictwa okresu wojny domowej i wielkiej wojny ojczyźnianej. Kulikov, dysponując swobodnym dostępem do oryginalnych dzienników bojowych i prywatnych korespondencji, potrafi bezbłędnie weryfikować zgłoszenia zestrzeleń, konfrontując raporty zwycięzców z księgami strat przeciwnika. To rzadka umiejętność odkłamywania historii pozwala mu oddzielić propagandową inflację sukcesów, typową dla okresu carskiego, od twardych danych, rekonstruując dokładny stan techniczny maszyn pilotowanych przez asów w dniu ich najbardziej spektakularnych misji.

Obiektywne ramy fizyczne narzucone przez wydawcę siłą rzeczy limitują głębię niektórych, niezwykle ważnych wątków. Na zaledwie kilkudziesięciu stronach trudno było zmieścić kompleksową analizę logistyki sprowadzania maszyn z Francji i Wielkiej Brytanii przez odcięte drogi morskie Murmańska czy Władywostoku. Zauważalnym brakiem jest również szersze potraktowanie lotnictwa morskiego, które na Morzu Czarnym i Bałtyku odgrywało kluczową rolę, używając unikalnych łodzi latających takich jak Grigorovich M-9. Książka skupia się niemal wyłącznie na mikrohistorii jednostek lądowych, traktując makroprocesy polityczne, takie jak rewolucja lutowa i październikowa, jako niezmienne tło, co może pozostawić niedosyt u czytelników szukających holistycznego obrazu upadku imperium i jego wpływu na zdolności bojowe eskadr.

Podsumowując, monografia ta to znacznie więcej niż katalogowy przegląd maszyn i ich operatorów. To wnikliwe studium przetrwania i improwizacji w warunkach skrajnego niedoboru oraz systemowej zapaści państwa. Publikacja znajdzie uznanie w oczach badaczy Frontu Wschodniego, rekonstruktorów historycznych oraz entuzjastów wczesnej myśli technicznej, którzy chcą zrozumieć, jak rodziła się doktryna myśliwska w cieniu potężnych bombowców. Dla uzyskania pełnego obrazu ówczesnej doktryny powietrznej na tym teatrze działań, tom ten warto analizować równolegle z "Austro-Hungarian Albatros Aces of World War 1", co pozwoli dostrzec asymetrię technologiczną i doktrynalną obu walczących stron, oraz z opracowaniami poświęconymi niemieckim asom, by ostatecznie zrozumieć, jak bardzo lokalne uwarunkowania geograficzne i polityczne modyfikowały uniwersalne z pozoru zasady walki powietrznej.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com