Setny tytuł słynnej serii "Aircraft of the Aces" Ospreya obejmuje temat, który z pewnością zainteresuje historyków II wojny światowej. Ki-44 "Tojo" był ciężko uzbrojonym myśliwcem przechwytującym do obrony bezpośredniej z dużą prędkością wznoszenia, który był z powodzeniem używany w taktyce typu "uderz i uciekaj", co zaskoczyło alianckich pilotów. W roli obrony przeciwlotniczej Ki-44 był pionierem w użytkowaniu 40-milimetrowego działka, systemu strzelania, który nie miał typowych nabojów, ale zamiast tego miał ładunek miotający zawarty w podstawie pocisku. Ta pozycja okraszona kolorowymi planszami oraz archiwalnymi zdjęciami stanowi ciekawą pozycję dla wszystkich historyków II wojny światowej.
"Ki-44 'Tojo' Aces of World War 2" autorstwa Nicholasa Millmana, z okładką i ilustracjami Ronniego Olsthoorna, stanowi setny tom prestiżowej serii Osprey "Aircraft of the Aces", który ukazał się na rynku 18 października 2011 roku. Publikacja zamyka ważny etap w dziejach tej kolekcji, poświęcając uwagę maszynie, która zdecydowanie przełamała dotychczasowe japońskie podejście do konstrukcji myśliwców – Nakajimę Ki-44 Shoki, oznaczoną przez aliantów kryptonimem "Tojo".
Autor odchodzi od schematycznego opisu, koncentrując się raczej na ewolucji myśli dowództwa japońskiego, które dostrzegło pilną potrzebę wprowadzenia szybkiego myśliwca przechwytującego, zdolnego do działań przeciwko coraz potężniejszym formacjom alianckich bombowców. W przeciwieństwie do zwinnych, lecz słabo uzbrojonych Ki-27 i Ki-43, nowy Shoki oferował prędkość, odporność na uszkodzenia oraz eksperymentalne, potężne uzbrojenie, włącznie z działkiem kalibru 40 mm. Millman umiejętnie splata wątki techniczne z ludzkimi doświadczeniami, ukazując narastający konflikt między tradycyjną doktryną walki manewrowej a surowymi wymogami wojny na wyniszczenie.
Na kartach książki ożywają sylwetki lotników, którzy zdołali okiełznać wymagający charakter maszyny zwanej w japońskim lotnictwie "Demonem". W gronie tym znalazł się między innymi major Akira Watanabe z 33. Sentai czy kapitan Yukiyoshi Wakamatsu, dowodzący 85. Sentai, których działania rozgrywały się nad rozległymi teatrami od Chin i Birmy po Filipiny oraz przestrzeń powietrzną Japonii. Millman nie ogranicza się do wyliczania zestrzeleń, lecz sięga po raporty bojowe, pamiętniki i unikalne relacje, przybliżając choćby desperackie taktyki taranowania bombowców B-29 czy próby zrzutu ładunków wybuchowych z powietrza. Dzięki temu czytelnik dostrzega za liczbami ludzki wysiłek, presję bojową i nieustanną determinację załóg.
Publikacja spotkała się z ciepłym przyjęciem wśród odbiorców. Na platformie Amazon uzyskała średnią ocenę 4,5 na 5 gwiazdek, a recenzenci regularnie podkreślają jej walory merytoryczne i czytelnicze. Scott Van Aken z Modeling Madness określił ją jako "znakomitą lekturę i niezawodne źródło referencyjne", zaznaczając, że stanowi godną reprezentację całej serii. Z kolei Frederick Boucher (AeroScale) wskazał, że wybór tematu idealnie wpisuje się w rangę jubileuszowego, setnego tomu "Aircraft of the Aces". Na Goodreads książka utrzymuje się na poziomie około 3,9 na 5, przy czym użytkownicy doceniają przede wszystkim zwięzłość przekazu i praktyczne zastosowanie dla hobbystów modelarskich.
Oprawa wizualna, przygotowana w całości przez Ronniego Olsthoorna, stanowi jeden z mocniejszych atutów tomu. Czytelnik ma do dyspozycji 33 fotografie archiwalne – materiał wyjątkowo cenny ze względu na ograniczoną liczbę zachowanych źródeł ikonograficznych dotyczących japońskiego lotnictwa – uzupełniony o starannie opracowane, pełnokolorowe profile malowań i oznaczeń taktycznych. Olsthoorn zadbał również o spójność graficzną okładki oraz rysunków technicznych. Dla modelarzy publikacja ta oferuje bogaty materiał źródłowy: od rzadkich wariantów kamuflażu stosowanych w Chinach, po szczegółowe rekonstrukcje emblematów jednostek, takich jak symbol "strzały-fali" 29. Sentai, którego autentyczny dokument autorowi udało się odnaleźć i opublikować.
Nicholas Millman należy do grona uznanych brytyjskich badaczy specjalizujących się w historii japońskiego lotnictwa wojskowego z lat 1939–1945. Jego warsztat łączy drobiazgową weryfikację archiwalną z klarownym stylem narracyjnym, w którym fakty przemawiają same za siebie, a cytaty z relacji naocznych świadków nadają tekstowi autentyczności, bez popadania w sensację. Autor nie uchyla się od kontrowersji i trudnych tematów: opisuje wewnętrzne tarcia między zwolennikami tradycyjnych Hayabus a pilotami nowatorskich Tojo, surowe realia walk na froncie chińskim oraz postępującą degradację potencjału bojowego JAAF wobec miażdżącej przewagi alianckiej. Taki obiektywny ton podnosi wiarygodność całości.
Jak w przypadku każdej pozycji osadzonej w formule serii, książka nosi ślady ograniczeń objętościowych, wynoszących zaledwie 96 stron. Część odbiorców mogłaby oczekiwać szerszego zarysu strategicznego, precyzyjniejszych map operacyjnych lub głębszej analizy konfrontacji z alianckimi doktrynami myśliwskimi. Brak rozbudowanego aparatu bibliograficznego w głównej części tekstu bywa również wskazywany jako niedogodność dla badaczy akademickich. Są to jednak świadome kompromisy wynikające z założeń wydawniczych, skierowanych do szerokiego grona entuzjastów historii wojskowości.
Podsumowując, "Ki-44 'Tojo' Aces of World War 2" to publikacja warta uwagi zarówno dla stałych czytelników Osprey, jak i dla wszystkich śledzących rozwój lotnictwa japońskiego w okresie II wojny światowej. Millman dostarcza opracowanie łączące rzetelność historyczną z przystępnym językiem, które dzięki spójnej warstwie graficznej Olsthoorna zyskuje dodatkowy walor kolekcjonerski. Choć osoby poszukujące dogłębnej analizy technicznej sięgną prawdopodobnie po specjalistyczne monografie, tytuł ten doskonale sprawdza się jako wprowadzenie do tematu lub uzupełnienie wiedzy o taktykach i rozwiązaniach stosowanych na pacyficznym teatrze działań. To historia maszyny łamiącej utarte schematy oraz ludzi, którzy musieli się jej podporządkować – opowiedziana z rzeczową precyzją i szacunkiem dla historycznej prawdy.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder.com
