Trzeci i zamykający tom serii poświęconej armii Fryderyka Wielkiego jest zarazem najbardziej niszowym z całej trylogii - po kawalerii i piechocie przychodzi kolej na wojska specjalistyczne: artylerię, korpus inżynieryjny, fortyfikacje oraz lekkie formacje typu Freikorps. To dobór tematyczny, który od razu ustawia poprzeczkę oczekiwań inaczej niż w przypadku dwóch poprzednich zeszytów - nie ma tu efektownych szarż ani musztry liniowej, jest za to praca u podstaw wojny osiemnastowiecznej: oblężenia, inżynieria polowa, logistyka ognia. Haythornthwaite radzi sobie z tym materiałem sprawnie, choć widać, że to temat trudniejszy do "ożywienia" niż kawaleria czy grenadierzy, i miejscami tekst nabiera charakteru katalogu organizacyjnego bardziej niż narracji historycznej.
Merytorycznie książka trzyma standard, jakiego można oczekiwać po autorze z dorobkiem ponad dwudziestu tytułów osprey'owskich - i to jest jej mocna strona, ale też ograniczenie. Haythornthwaite słusznie punktuje paradoks, że Fryderyk, mimo iż nie był z temperamentu entuzjastą artylerii, dostrzegł jej rosnące znaczenie i konsekwentnie rozbudowywał ten rodzaj broni, a fortyfikacje traktował jako strategiczne kotwice pozwalające przetrwać kryzysy wojny siedmioletniej. To trafna teza interpretacyjna, ale autor nie rozwija jej w pełnym eseju - zeszyt formatu Men-at-Arms z definicji nie daje na to przestrzeni, więc czytelnik dostaje raczej zwięzłe, rzeczowe akapity o strukturze pułków artylerii pieszej i konnej, o korpusie minerów i pionierów, niż pogłębioną analizę doktryny ogniowej Prus. Dla kogoś szukającego wyłącznie faktografii mundurowej to wystarczy, dla kogoś oczekującego analizy operacyjnej - będzie to lektura zbyt lakoniczna.
Struktura tomu podąża za sprawdzonym schematem serii: wstęp osadzający wojska specjalistyczne w kontekście kampanii Fryderyka, po czym kolejne rozdziały poświęcone artylerii (z podziałem na artylerię pieszą, konną i oblężniczą), korpusowi inżynieryjnemu i fortyfikacjom, wreszcie wojskom lekkim i formacjom nieregularnym, a całość zamykają noty do tablic barwnych. Ten układ sprawdza się jako narzędzie referencyjne - łatwo odnaleźć konkretny rodzaj jednostki - ale jednocześnie fragmentaryzuje lekturę: książka czyta się bardziej jak podręczny leksykon niż spójną opowieść o ewolucji tych formacji na przestrzeni panowania króla. To świadoma cena formatu Men-at-Arms i trudno stawiać ją autorowi za winę, warto jednak, by czytelnik wiedział, czego się spodziewać.
Ilustracje Bryana Fostena pozostają najmocniejszym elementem całego przedsięwzięcia i to one w praktyce decydują o wartości zakupowej tej pozycji - potwierdzają to zresztą użytkownicy piszący w recenzjach sklepowych, dla których barwne plansze bywają głównym powodem sięgania po książki Osprey w ogóle. Fosten, wywodzący się z rodziny zajmującej się haftem wojskowym i mający za sobą lata pracy badawczej nad mundurem, rysuje z rzemieślniczą precyzją: detale oporządzenia artylerzysty, barwy proporców, wyposażenie pionierskie są odwzorowane z dbałością, która nadrabia oszczędność samego tekstu. Trudno jednak nie zauważyć, że jakość materiału ikonograficznego jest tu nierówna w innym sensie - im dalej od centralnego tematu artylerii, tym plansze robią się bardziej ilustracyjne niż dokumentacyjne, co obniża ich wartość źródłową dla modelarzy i rekonstruktorów szukających ścisłej referencji barwnej.
Odbiór książki wśród czytelników jest umiarkowanie pozytywny, choć oparty na wąskiej próbie - w serwisach z recenzjami użytkowników nota oscyluje na 2026 r. wokół 4 na 5, przy niewielkiej liczbie głosów, co jest zresztą typowe dla wąsko sprofilowanych zeszytów Osprey. Pojawiające się opinie podkreślają przede wszystkim wartość ilustracyjną i przystępność tekstu jako wprowadzenia do tematu, nie wskazując przy tym na istotne błędy merytoryczne - to opinia zgodna z moim odczytaniem: książka nie aspiruje do bycia pracą badawczą, lecz kompendium referencyjnym, i w tej roli sprawdza się solidnie, bez rewelacji.
Jako zamknięcie trylogii tom ten pełni funkcję komplementarną, a nie samodzielną - jego wartość rośnie wykładniczo, jeśli czytelnik ma już w ręku część o kawalerii i piechocie, bo dopiero razem dają pełny obraz organizacyjny armii Fryderyka. Sięganie po sam trzeci tom bez kontekstu poprzednich dwóch jest możliwe, ale traci się wtedy sporo z jego sensu - to książka pomyślana jako uzupełnienie, nie punkt wyjścia. Warto też pamiętać, że jest to pozycja z 1992 roku, a od tego czasu badania nad artylerią i inżynierią pruską (choćby prace Christophera Duffy'ego) poszły dalej, więc dla czytelnika szukającego stanu wiedzy na dziś jest to raczej solidny, klasyczny punkt odniesienia niż aktualne kompendium.
Ostatecznie "Specialist Troops" to pozycja rzemieślniczo poprawna, adresowana precyzyjnie do wąskiego grona - modelarzy, rekonstruktorów i kolekcjonerów serii Men-at-Arms - a nie do szerokiego czytelnika historii wojskowości. Kupuje się ją dla plansz Fostena i kompaktowej systematyki formacji, nie dla narracji historycznej czy nowatorskiej tezy badawczej, i w tych granicach spełnia swoje zadanie bez zastrzeżeń.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder