"French Army 1870-71: Franco-Prussian War (2) - Republican Troops" to drugi z dwóch tomów, jakie seria Men-at-Arms wydawnictwa Osprey poświęciła armii francuskiej okresu wojny francusko-pruskiej. Autorami tekstu są Stephen Shann, specjalizujący się właśnie w tym konflikcie, oraz Louis Delperier - historyk z doktoratem, oficer rezerwy armii francuskiej i konsultant wojskowy przy filmie "Champ d'Honneur". Ilustracje wykonał Richard Hook, twórca znany z kilkudziesięciu innych tytułów tej serii, przy udziale Christy Hook. Książka ukazała się pierwotnie w 1991 roku (numer 237 serii), liczy 48 stron i stanowi kontynuację tomu 233 poświęconego wojskom cesarskim sprzed kapitulacji pod Sedanem. Ten podział na dwa tomy jest sam w sobie decyzją trafną merytorycznie, bo armia francuska po wrześniu 1870 roku zmieniła się na tyle radykalnie - z regularnej armii cesarskiej w improwizowaną, obywatelską "wojnę ludu" - że traktowanie obu okresów jako jednej całości byłoby nieuczciwe wobec czytelnika szukającego precyzji.

Układ treści, obejmujący wprowadzenie, chronologię, a następnie kolejno Armię Regularną, l'Armée d'Afrique, Gardę Narodową Ruchomą (Garde Nationale Mobile), Gardę Narodową, siły morskie, franc-tireur, dowództwo naczelne, uzbrojenie i sztandary, jest logiczny i dobrze odzwierciedla rzeczywistą strukturę sił republikańskich - to mocna strona publikacji, ponieważ pozwala czytelnikowi ogarnąć chaotyczny, naprawdę trudny do usystematyzowania temat. Problem w tym, że objętość 48 stron na tak rozgałęzioną materię to zdecydowanie za mało, by którykolwiek z tych rozdziałów potraktować inaczej niż hasłowo; Garda Narodowa Ruchoma, licząca w 1870 roku dziesiątki tysięcy słabo wyszkolonych poborowych, zasługiwałaby raczej na osobny tom niż na kilka akapitów dzielonych z Marynarką i franc-tireurami.

Merytorycznie tekst Shanna i Delperiera trzyma standard, którego można oczekiwać po autorach z takim dorobkiem - informacje o umundurowaniu, oznakach stopni i uzbrojeniu poszczególnych formacji są konkretne i wolne od uogólnień typowych dla popularnych opracowań tego okresu. Delperier jako historyk wnosi tu wyraźnie widoczną dbałość o detal, który w innych publikacjach o tej wojnie bywa traktowany po macoszemu - zwłaszcza w kwestii różnic regionalnych w umundurowaniu Gardy Narodowej, gdzie improwizacja i lokalna inicjatywa były regułą, a nie wyjątkiem. To właśnie ta część książki - opisująca chaos organizacyjny i wizualny republikańskiej mobilizacji - wydaje się najbardziej wartościowa poznawczo, bo dotyczy tematu słabo udokumentowanego gdzie indziej.

Ilustracje Richarda Hooka utrzymują wysoki poziom techniczny charakterystyczny dla jego prac dla Ospreya, choć akurat ten tom nie należy do jego najbardziej efektownych realizacji - kolorowe plansze są rzetelne warsztatowo, lecz nieco statyczne w porównaniu z jego późniejszymi pracami dla serii kolonialnych czy napoleońskich. Fotografie elementów z epoki, którymi uzupełniono materiał ilustracyjny, są cennym dodatkiem dokumentacyjnym, jednak ich jakość reprodukcji w wydaniach papierowych bywa nierówna, co częściowo ogranicza ich wartość jako źródła do rekonstrukcji czy modelarstwa.

Reakcje czytelników, jakie można znaleźć w sklepach internetowych, są zasadniczo zgodne z powyższą oceną. Jeden z recenzentów na Amazonie określił książkę jako obowiązkową pozycję dla fanów wojny francusko-pruskiej i modelarzy, chwaląc ją za mnóstwo świetnych ilustracji. Inny, bardziej wyważony głos zauważył, że biorąc pod uwagę ograniczoną liczbę źródeł na temat tego okresu, tytuł ten wypełnia realną lukę i zasługuje za to na uznanie, dodając jednak, że bywa on frustrujący, bo "jest w porządku, ale tylko do pewnego stopnia". Ta ambiwalencja dobrze oddaje naturę publikacji - jest ona przydatna właśnie dlatego, że nie ma wielu konkurencyjnych opracowań w języku angielskim na ten konkretny temat, a nie dlatego, że wyczerpuje zagadnienie.

Jako pozycja bibliograficzna książka pełni funkcję głównie wprowadzającą i ilustracyjną - to nie jest praca, po którą sięgnie się w poszukiwaniu pogłębionej analizy operacyjnej wojny 1870-71, lecz raczej kompendium wizualne dla modelarzy, rekonstruktorów i twórców gier historycznych. W tej roli sprawdza się dobrze, choć warto mieć świadomość, że format serii Men-at-Arms z definicji wymusza kompresję treści, która w przypadku tak złożonego tematu jak improwizowane siły republikańskie odczuwalna jest szczególnie mocno. Czytelnik szukający głębszego kontekstu politycznego czy operacyjnego będzie musiał sięgnąć po inne, obszerniejsze opracowania, traktując ten tom jako uzupełnienie wizualne, a nie samodzielne źródło wiedzy o kampanii.

Podsumowując, jest to publikacja solidna rzemieślniczo i wartościowa niszowo - dla osób zainteresowanych bezpośrednio tematem umundurowania i organizacji francuskich sił republikańskich stanowi pozycję trudną do zastąpienia, natomiast dla czytelnika oczekującego szerszej narracji historycznej okaże się zbyt skrótowa. Warta polecenia przede wszystkim modelarzom, rekonstruktorom oraz kolekcjonerom serii Osprey, mniej - czytelnikom szukającym monografii historycznej w pełnym tego słowa znaczeniu.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder