Richard Brzezinski nie jest przypadkowym nazwiskiem na okładce - to badacz specjalizujący się w historii wojskowości Europy Środkowo-Wschodniej, znany z pracy w archiwach szwedzkich, niemieckich i polskich, admirowany za pierwotne badania i żmudną pracę archiwalną w Szwecji, Niemczech i Polsce. To istotne, bo w serii Men-at-Arms, gdzie objętość ogranicza się do 48 stron, jakość merytoryczna zależy niemal wyłącznie od tego, ile realnej wiedzy autor zdoła upakować w gęsty tekst. Brzezinski, mając za sobą doświadczenie z tomami o armiach polskich XVI-XVII wieku, podchodzi do tematu nie jak popularyzator, lecz jak historyk pracujący na źródłach, i to widać już w konstrukcji książki.
Układ treści jest logiczny i typowy dla serii: wstęp historyczny, tło militarne, następnie osobne rozdziały o armii poborowej i o najemnikach, dalej uzbrojenie i pancerze piechoty, mundury i odzież, a na końcu omówienie plansz barwnych (Introduction, The Military Background, The Conscript Army, Mercenaries, Infantry Arms and Armour, Infantry Uniforms and Clothing, The Plates). Ten podział na wojska narodowe (poborowe) i najemne jest sensowny merytorycznie, bo różnice w organizacji, dyscyplinie i wyposażeniu między Szwedami z poboru a zaciężnymi z Niemiec czy Szkocji były realne, a nie tylko formalne - i autor konsekwentnie je rozdziela zamiast traktować "armię Gustawa" jako monolit, co bywa grzechem popularnych opracowań.
Największą wartością tej pozycji jest to, że Brzezinski systematycznie demontuje mit Gustawa Adolfa jako samotnego geniusza-reformatora. Zamiast powtarzać utrwaloną narrację o rewolucyjnych innowacjach szwedzkiego króla, autor śledzi rodowód poszczególnych rozwiązań organizacyjnych i taktycznych do wzorców holenderskich i niemieckich, a część z nich pokazuje jako rozwinięte dopiero w drugiej połowie stulecia przez późniejszych dowódców szwedzkich. To podejście krytyczne wobec własnego bohatera jest tu mocną stroną książki - recenzent na Goodreads trafnie zauważył, że sposób, w jaki autor podszedł do typowych opowieści o tym, jak wiele król szwedzki rzekomo wynalazł sam, został przeprowadzony ostrożnie, z solidnymi dowodami prowadzącymi do pierwotnych holenderskich lub niemieckich twórców tych rozwiązań, tam gdzie faktycznie istnieli, lub do późniejszych szwedzkich wzorców z drugiej połowy wieku. To znacznie podnosi wiarygodność publikacji w porównaniu z wieloma innymi tytułami tej serii, które bywają bardziej kompilacją niż analizą.
Tabele organizacyjne pułków, informacje o pułkownikach z krótkimi notami biograficznymi oraz szczegóły dotyczące materiałów i barw mundurów wraz z tabelami organizacyjnymi pułków szwedzkich, zarówno narodowych, jak i "zaciężnych", oraz nazwiskami pułkowników i krótkimi notami biograficznymi czynią z tej książki coś więcej niż podręcznikowy rys historyczny - to realne narzędzie dla modelarzy i rekonstruktorów, którzy potrzebują konkretnych danych o kroju, kolorystyce i typie tkanin, a nie tylko ogólnikowego opisu "piechota nosiła szare i niebieskie mundury". W tym sensie tekst dobrze balansuje między narracją historyczną a funkcją katalogową, choć trzeba przyznać, że dla czytelnika szukającego wyłącznie wciągającej opowieści fabularnej gęstość faktograficzna może być męcząca.
Słabszym elementem publikacji są plansze Richarda Hooka. Ilustrator, mimo uznanej reputacji i dorobku w ponad trzydziestu tytułach Osprey, skupił się tu na pojedynczych, wyizolowanych postaciach żołnierzy, co wprawdzie odpowiada formule serii "Men-at-Arms", ale odbiera scenom kontekst bitewny - recenzja na Goodreads wprost wskazuje, że skupienie na pojedynczych żołnierzach, choć pasuje do tematu, traci wiele, ponieważ brakuje kontekstu, w jakim ci ludzie mieliby się znaleźć. Ta uwaga wydaje się trafna: w książce poświęconej armii, która swoją legendę zawdzięcza właśnie nowatorskiej taktyce liniowej i współdziałaniu rodzajów broni, brak choćby jednej planszy pokazującej formację w akcji jest odczuwalnym niedostatkiem.
Ogólna ocena tej pozycji w środowisku miłośników serii Osprey bywa umiarkowana, i słusznie - to typ publikacji, która realizuje swoje zadanie solidnie, lecz bez błysku. Jak zauważono w jednej z recenzji, stare tytuły Osprey są trudne do jednoznacznej oceny: generalnie spełniają swoje zadanie, ale rzadko są efektowne wizualnie, podczas gdy zadaniem takiej książki bywa właśnie to, by być bardziej efektowną niż informacyjną. W tym konkretnym przypadku proporcje są odwrócone na korzyść treści - i to jest, moim zdaniem, właściwy wybór, bo dla historyka wojskowości merytoryczna precyzja tekstu Brzezinskiego przeważa nad estetycznymi niedociągnięciami warstwy graficznej.
Jako całość, "The Army of Gustavus Adolphus (1): Infantry" to pozycja rekomendowana przede wszystkim wargamerom, modelarzom historycznym i czytelnikom zainteresowanym wojną trzydziestoletnią na poziomie bardziej szczegółowym niż podręcznikowy. Nie jest to lektura dla kogoś, kto szuka narracyjnej opowieści o kampaniach - to raczej gęsty, rzeczowy przewodnik po organizacji i wyglądzie jednej armii w konkretnym momencie historycznym, napisany przez kogoś, kto naprawdę zna materiał źródłowy, a nie tylko przepisuje ustalenia poprzedników.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder