"Polish Armies (2) 1569-1696" to drugi z dwóch tomów, jakimi Richard Brzezinski - w serii Men-at-Arms wydawnictwa Osprey - opisał wojska Rzeczypospolitej w okresie od panowania Stefana Batorego do końca wojen z Turcją i Rosją. Tom pierwszy (MAA 184) skupiał się na kawalerii, piechocie, armii litewskiej i pospolitym ruszeniu, natomiast ten drugi obejmuje takie zagadnienia jak autorament cudzoziemski, gwardia królewska, wojska prywatne magnatów, siły miejskie, Tatarzy oraz Kozacy zaporoscy, a także rozdział o sztuce wojennej w Polsce. Już samo to zestawienie tematów pokazuje, że Brzezinski poszedł w stronę, która najmocniej odróżnia armię Rzeczypospolitej od reszty Europy - jej wielonarodowy, wielowyznaniowy charakter, w którym obok husarii walczyli Szkoci, Włosi, Węgrzy, Wołosi czy Albańczycy.
To, co czyni tę książkę wartościową, nie jest objętość - to typowe 48-stronicowe opracowanie z serii Men-at-Arms, więc nikt nie powinien oczekiwać monografii naukowej. Wartość leży w gęstości informacji i w tym, że Brzezinski jest autorem, który faktycznie siedział w archiwach, a nie tylko kompilował starsze opracowania. Autor jest opisywany jako czołowy ekspert w dziedzinie historii wojskowości Europy Środkowo-Wschodniej, niezwykle ceniony za swoje badania źródłowe oraz skrupulatną pracę w archiwach w Szwecji, Niemczech i Polsce - i to widać w tekście: szczegóły dotyczące umundurowania, chorągwi, znaków rozpoznawczych i organizacji formacji cudzoziemskich są podane z precyzją rzadko spotykaną w tak skrótowych wydawnictwach. Dla czytelnika zainteresowanego rekonstrukcją historyczną, modelarstwem czy wargamingiem to właśnie ten poziom detalu jest największym plusem - znacznie przewyższa typowy poziom serii.
Drugim atutem, równie istotnym, są plansze Angusa McBride'a. McBride był jednym z najbardziej cenionych illustratorów historycznych swojej generacji, współpracującym z ponad 100 tytułami Osprey przez kilka dekad, a jego prace w tym tomie - przedstawiające między innymi żołnierzy formacji niemieckiej, węgierskiej, kozackiej i tatarskiej - są wykonane z dbałością o detal uzbrojenia i barwy, która czyni je nie tylko ilustracją, ale samodzielnym źródłem ikonograficznym. To jest ten typ książki, którą wielu kolekcjonerów kupuje właśnie ze względu na plansze, nie tylko tekst - i trudno im się dziwić, bo akwarele McBride'a wytrzymały próbę czasu znacznie lepiej niż ilustracje wielu nowszych tytułów Ospreya.
Słabością, którą trzeba odnotować, jest wiek publikacji - książka pochodzi z 1987 roku, a od tego czasu badania nad armią polsko-litewską posunęły się naprawdę daleko, częściowo dzięki samemu Brzezinskiemu, który później rozwijał te tematy w bardziej rozbudowanych pracach (np. o husarii w serii Elite). Niektóre ustalenia, szczególnie dotyczące datowania uzbrojenia czy liczebności poszczególnych formacji, zostały od tego czasu zrewidowane. To nie jest wada dyskwalifikująca - dla wprowadzenia do tematu książka pozostaje w pełni użyteczna - ale czytelnik szukający najnowszego stanu badań powinien traktować ją jako punkt wyjścia, a nie ostatnie słowo.
Format Men-at-Arms ma też swoje ograniczenia strukturalne, które dotykają tej pozycji: tekst bywa skondensowany do granic możliwości, a fragmenty dotyczące organizacji wojsk prywatnych magnatów czy sił miejskich, choć fascynujące, są z konieczności potraktowane skrótowo - każdy z tych tematów zasługiwałby na osobną książkę. Osoby, które oczekują narracyjnej, opowiadającej historii kampanii wojennych, mogą się czuć zawiedzione, bo to przede wszystkim podręcznik encyklopedyczny, uporządkowany tematycznie, a nie chronologicznie.
W zestawieniu z tomem pierwszym (MAA 184) ta druga część jest często oceniana jako mniej "centralna" dla tematu - husaria, najbardziej rozpoznawalny symbol polskiej armii tego okresu, została opisana w tomie pierwszym, a tom drugi z natury rzeczy dotyka tematów bardziej niszowych. To sprawia, że dla czytelnika, który chce kupić tylko jeden tom, wybór często pada na pierwszy - ale dla kogoś zainteresowanego pełnym obrazem wieloetnicznej armii Rzeczypospolitej, tom drugi jest wręcz ciekawszy, bo pokazuje wymiar, o którym popularne wyobrażenia o "polskich husarach" zwykle milczą.
Pod względem dostępności i ceny książka funkcjonuje dziś głównie na rynku antykwarycznym i w wydaniach z dodruku. Dla kolekcjonerów militariów i entuzjastów historii Europy Środkowo-Wschodniej jest to pozycja, którą warto mieć - nie jako jedyne źródło, ale jako solidny, ilustrowany przewodnik po temacie wciąż słabo znanym poza Polską. Ogólna ocena: bardzo dobra książka wprowadzająca, momentami przestarzała merytorycznie, ale wciąż nieprzeliczona wartością ilustracji i kompetencją autora.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
