"The Apaches" to 186. tom kultowej serii Men-at-Arms wydawnictwa Osprey, czterdziestoośmiostronicowa pozycja, której tekst napisał Jason Hook, a barwne plansze i rysunki techniczne wykonał Richard Hook, jeden z najbardziej cenionych ilustratorów militarnych specjalizujących się w kulturze materialnej rdzennych Amerykanów. Już samo to zestawienie nazwisk jest dla znawców tematu swoistą gwarancją jakości - seria Men-at-Arms od dekad funkcjonuje jako punkt odniesienia dla modelarzy, rekonstruktorów i hobbystów historii wojskowości, a Richard Hook zilustrował dla Ospreya kilkadziesiąt tytułów, co czyni go jednym z najbardziej rozpoznawalnych twórców wizualnych tej niszy.
Treść książki obejmuje strukturę społeczną Apaczów, ich religię, sposób prowadzenia wojny oraz przebieg konfliktów z Meksykiem i Stanami Zjednoczonymi, łącznie z dramatyczną historią Geronima i generała Crooka. To zakres ambitny jak na tak skromną objętość, i właśnie tu rodzi się główny problem tej publikacji - syntetyczność, która w innych tomach serii bywa zaletą, tutaj momentami przechodzi w powierzchowność. Recenzenci wprost zauważają, że to nie jest pozycja, z której można "dowiedzieć się wszystkiego" o Apaczach, a teksty dotyczące historii, sposobu życia i obyczajów mają charakter raczej skrótowy, będący przyjemnym dodatkiem dla kogoś, kto już coś o temacie wie. Książka działa najlepiej jako uzupełnienie wiedzy już posiadanej, nie jako samodzielny wstęp do tematu.
Mocną stroną pozycji, na którą zgodnie wskazują czytelnicy, jest strona ikonograficzna. Osiem pełnostronicowych kolorowych plansz Richarda Hooka, wsparte fotografiami archiwalnymi i eksponatami muzealnymi, robi wrażenie nawet na tle innych tomów serii, znanej z wysokiego poziomu materiału wizualnego. Jeden z recenzentów podsumował to bez ogródek, stwierdzając, że pozycja utrzymuje zwyczajowo wysoki standard Ospreya pod względem informacji i ilustracji, dodając, że seria Men-at-Arms regularnie dostarcza mu solidnego materiału źródłowego pełnego faktów o plemionach Apaczów. Plansze przedstawiające zróżnicowanie strojów i wyposażenia poszczególnych grup Apaczów to rzeczywiście materiał, którego nie znajdzie się łatwo w innych publikacjach popularnych - i to jest realny powód, dla którego ta książka ma sens na półce.
Co jednak razi, to zauważalna nierównowaga między ambicją tematu a realizacją redakcyjną. Jeden z czytelników Goodreads zwraca uwagę na dość zaskakujący brak mapy - element, który w innych tomach Men-at-Arms jest praktycznie standardem, a tutaj z niewiadomych powodów go nie ma. Dla książki, która opowiada o terytorialnych konfliktach na obszarze Arizony, Nowego Meksyku i północnego Meksyku, brak mapy jest decyzją redakcyjną trudną do zrozumienia i realnie utrudnia śledzenie narracji wojennej, która stanowi spory fragment treści.
Warto też zwrócić uwagę na perspektywę chronologiczną książki - skupia się ona głównie na okresie od około 1850 roku, gdy kultura Apaczów była już silnie przeformowana wpływami hiszpańskimi, meksykańskimi i amerykańskimi, a wcześniejsze epoki potraktowane są marginalnie, co recenzent Goodreads tłumaczy trudnościami w rekonstrukcji historii ustnej. To wybór uzasadniony metodologicznie, ale oznacza, że osoby szukające szerszego obrazu przedkolonialnej kultury Apaczów będą zawiedzione - książka jest w istocie kroniką starcia dwóch światów i jego konsekwencji, nie monografią etnograficzną w pełnym sensie.
Sama narracja historyczna, mimo skrótowości, ma swój ciężar emocjonalny. Jeden z recenzentów nazwał ten okres ekspansji północnoamerykańskiej głęboko przygnębiającym, ale niemal nieuchronnym, gdy Europejczycy odkryli kontynent, a później Meksykanie i Amerykanie zaczęli się rozszerzać i prowadzić wojny. To ocena, która dobrze oddaje ton książki - Jason Hook nie ucieka od ciężaru historycznego, choć ograniczenia formatu nie pozwalają mu na głębszą analizę przyczyn i skutków, a raczej na chronologiczne zestawienie faktów.
Podsumowując, "The Apaches" to typowy przykład tomu Men-at-Arms - znakomity jako kompendium wizualne i punkt wyjścia dla modelarzy, kolekcjonerów czy entuzjastów militariów, ale niewystarczający jako samodzielne wprowadzenie do historii i kultury Apaczów dla czytelnika zupełnie niezorientowanego. Decyzja o zakupie powinna zależeć od tego, czego się szuka: kto chce solidnego materiału ikonograficznego i zgrabnego skrótu wojen z Apaczami, znajdzie tu wartość adekwatną do ceny i objętości; kto liczy na wyczerpującą monografię etnograficzną, powinien szukać gdzie indziej, a tę książkę traktować jako uzupełnienie, nie podstawę.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
