Tytuł tej pozycji z serii New Vanguard (nr 170, Osprey Publishing, 2010) jest, jak zauważa zresztą sam autor już we wstępie, pewnym nadużyciem marketingowym - i to jest pierwsza rzecz, którą trzeba czytelnikowi powiedzieć wprost, zanim przejdzie się do treści. Zaloga argumentuje bowiem coś dokładnie odwrotnego niż sugeruje okładka: wojna domowa w Hiszpanii nie była realnym poligonem doświadczalnym dla blitzkriegu, a wnioski wyciągnięte przez Niemców z użycia tam Panzerów I okazały się w dużej mierze błędne lub spóźnione. To rozdźwięk między tytułem a tezą książki, który wielu recenzentów - słusznie - wytyka wydawcy, choć nie umniejsza to wartości samego tekstu. Dla mnie jest to zresztą świadectwo uczciwości warsztatowej Zalogi: woli postawić tezę zgodną z materiałem źródłowym niż podporządkować narrację chwytliwemu nagłówkowi.

Merytorycznie książka broni się bardzo dobrze jako zwięzłe kompendium techniczne. Zaloga, opierając się - jak deklaruje wydawca - na odtajnionych radzieckich raportach z Hiszpanii oraz rzadkich materiałach archiwalnych, prowadzi czytelnika przez praktycznie wszystkie typy lekkich pojazdów pancernych użytych w konflikcie: sowiecki T-26 (wraz z bardzo solidnie opracowaną genezą działa 20-K kal. 45 mm, wywodzący się z brytyjskiego Vickersa sześciotonowego), niemieckie PzKpfw I, włoskie tankietki CV-33/35, a także improwizowane samochody pancerne budowane ad hoc przez stronę republikańską. To właśnie fragment poświęcony ewolucji uzbrojenia T-26 i jego pochodnym uważam za najmocniejszy punkt książki - Zaloga rzadko poprzestaje na samej specyfikacji, tylko pokazuje logikę techniczną stojącą za kolejnymi modyfikacjami, co w formacie liczącym raptem 48 stron jest osiągnięciem niebanalnym.

Struktura tomu jest klasyczna dla serii: wstęp historyczny, rozdział poświęcony projektowaniu i rozwojowi poszczególnych konstrukcji, a następnie obszerna część operacyjna, opisująca użycie wozów bojowych w konkretnych kampaniach - od pierwszych starć jesienią 1936 roku po końcową fazę wojny. Ta trzecia część, choć wartościowa, ma swoje ograniczenia: nie znajdziemy tu map bitewnych ani szczegółowych, krok po kroku, relacji z poszczególnych starć pancernych, czego część czytelników - i słusznie - żałuje. Zaloga koncentruje się raczej na poziomie operacyjnym i organizacyjnym: opisuje strukturę jednostek pancernych, w tym niemieckiej Panzergruppe Drohne, formacji włoskich oraz sowiecko-republikańskich, niż na taktyce pojedynczych starć. To decyzja zrozumiała przy takim limicie stron, ale sprawia, że książka lepiej sprawdza się jako przegląd sprzętu i organizacji niż jako narracja batalistyczna.

Jednym z ciekawszych wątków jest opis prowizorycznych rozwiązań obu stron w odpowiedzi na przewagę techniczną przeciwnika - zwłaszcza nacjonalistycznych prób przeciwdziałania republikańskim T-26. Zaloga wspomina o polowych modyfikacjach działka Breda kal. 20 mm jako desperackiej próbie zrównoważenia przewagi ogniowej T-26, a także cytuje niepochlebne opinie niemieckich załóg na temat Panzerów I doposażonych w takie działko - fragment, w którym słychać żywy głos uczestników wydarzeń, a nie tylko suchą kronikę techniczną. Ostatecznie skuteczniejszą odpowiedzią okazały się niemieckie działa przeciwpancerne PaK 36 kal. 37 mm oraz włączanie zdobycznych T-26 do nacjonalistycznych plutonów pancernych - i to właśnie te praktyczne, "polowe" rozwiązania, a nie doktrynalne przełomy, stanowią realny wkład wojny hiszpańskiej w rozwój broni pancernej, zgodnie z tezą autora.

Warstwa ilustracyjna Tony'ego Bryana utrzymuje wysoki, choć nie rewolucyjny, standard serii - barwne plansze z oznaczeniami i schematami malowania są przydatne przede wszystkim dla modelarzy, a fotografie archiwalne, w tym wiele wcześniej niepublikowanych, dobrze uzupełniają tekst i mają czytelne, treściwe podpisy. Nie jest to jednak album, który broniłby się samą stroną wizualną - tu nadal główną wartością pozostaje tekst.

Warto też zasygnalizować zastrzeżenie podnoszone w niektórych recenzjach dotyczące pewnych danych liczbowych spoza wątku czysto pancernego - chodzi o proporcje sił paramilitarnych, które przeszły na stronę nacjonalistów, gdzie inne pozycje Osprey podają odmienne statystyki. To drobny, ale realny sygnał, że w kwestiach niezwiązanych bezpośrednio ze sprzętem pancernym warto zachować pewną czujność i w razie wątpliwości sięgnąć do źródeł uzupełniających.

Podsumowując: to solidna, rzeczowa pozycja, szczególnie cenna dla modelarzy, graczy wargamingowych i czytelników zainteresowanych techniczną stroną wczesnego okresu rozwoju broni pancernej, mniej satysfakcjonująca dla tych, którzy szukają szczegółowej narracji batalistycznej. Tytuł obiecuje więcej, niż książka faktycznie dostarcza w warstwie tezy historycznej - ale to, co dostarcza w warstwie faktograficznej i technicznej, robi solidnie i bez zbędnego balastu.

Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder