"Churchill Crocodile Flamethrower" Davida Fletchera, z ilustracjami Tony'ego Bryana, to tom numer 136 serii Osprey "New Vanguard", wydany w lipcu 2007 roku. Temat jest niedoreprezentowany, choć z innego powodów niż inne tematy poruszane w ramach tej serii: Churchill Crocodile nie cierpi na brak wzmianek w literaturze popularnej, lecz zwykle pojawia się w niej jako osobliwość, fotogeniczna ciekawostka wśród "Funnies" 79. Dywizji Pancernej. Fletcher stawia sobie ambitniejsze zadanie - pokazanie, że miotacz ognia na podwoziu czołgowym nie był wojennym gadżetem, lecz spójnym programem inżynieryjnym z własną historią instytucjonalną i własną logiką operacyjną.
David Fletcher MBE przez blisko czterdzieści lat pełnił funkcję historyka w Tank Museum w Bovington i poświęcił ten czas niemal wyłącznie brytyjskiej broni pancernej. Kiedy Fletcher pisze o Crocodilesie, nie jest to entuzjasta zaglądający do archiwalnych fotografii - to człowiek, który przez dekady obcował z samymi pojazdami, dokumentacją techniczną i relacjami ich twórców. Kluczowym źródłem tomu są papiery Reginalda Frasera, konstruktora stojącego za rozwojem całej rodziny pojazdów miotających ogień, co nadaje narracji wymiar, jakiego próżno szukać w opracowaniach opierających się wyłącznie na oficjalnych raportach wojskowych. Fraser pojawia się w tekście nie jako przyczynkarska ciekawostka, lecz jako rzeczywisty agent decyzji inżynieryjnych, i to właśnie jego perspektywa odróżnia ten tom od kompetentnego, lecz bezosobowego podręcznika.
Książka prowadzi czytelnika przez całą ewolucję pojazdowych miotaczy ognia w służbie brytyjskiej: od prowizorycznie uzbrojonych ciężarówek i samochodów pancernych z 1940 roku, przez urządzenia montowane na Universal Carrier, aż po próby z Valentine i Churchill Oke, zanim projekt ostatecznie dojrzał do postaci Crocodile'a. To podejście - genetyczne, a nie encyklopedyczne - jest najcenniejszym wyróżnikiem tomu. Fletcher nie zaczyna od gotowego produktu i nie cofa się do historii tylko po tyle, by wypełnić wymaganą liczbę stron. Interesuje go sam proces: dlaczego przyjęto system ciśnienia azotowego zamiast rozwiązań opartych na ładunkach prochowych, dlaczego Crocodile ciągnął zbiornik na przyczepce zamiast przenosić paliwo wewnętrznie, i jakie kompromisy taktyczne z tych decyzji wynikały. Dla czytelnika zainteresowanego mechaniką tych wyborów pewnym rozczarowaniem może być fakt, że Fletcher nie zawsze zagłębia się w szczegóły techniczne - alternatywna koncepcja oparcia ciśnienia na ładunku kordytowym zostaje wzmiankowana, lecz nie wyjaśniona, co przy tak wyraźnie inżynieryjnym zacięciu autora wydaje się przeoczeniem.
Narracja obejmuje użycie bojowe od D-Day po dramatyczny atak na Rzekę Senio we Włoszech, lecz właśnie tutaj tom budzi mieszane reakcje. Część czytelników chwali solidność opisu operacyjnego; inni, w tym recenzenci na Amazon.co.uk, zwracają uwagę, że historia bojowa Crocodile'a zostaje potraktowana skrótowo, bez relacji z perspektywy załóg i bez dostatecznie konkretnych przykładów taktycznych sukcesów i porażek. Ten zarzut jest zasadny: Fletcher jest wyraźnie bardziej w swoim żywiole, gdy opisuje próby w Bovington, niż gdy relacjonuje przełamywanie pozycji w Normandii. Nierówność proporcji - więcej miejsca dla laboratoriów niż dla pola walki - to realna wada tomu dla czytelnika oczekującego przede wszystkim narracji wojennej.
Osobnym atutem jest zakres chronologiczny wykraczający poza rok 1945. Fletcher omawia powojenne użycie Crocodile'ów do wypalenia i odkażenia terenu obozu koncentracyjnego w Bergen-Belsen, ich mobilizację podczas wojny koreańskiej oraz prototypowy projekt Centurion Crocodile. Ten epilog zmienia charakter całej narracji: zamiast kolejnego tomu o broni drugiej wojny światowej, otrzymujemy studium cyklu życia systemu uzbrojenia - od improwizacji wojennej do powolnego wygaszenia w nowych warunkach strategicznych. To decyzja redakcyjna, za którą Fletcher zasługuje na uznanie.
Tony Bryan, ilustrator serii, z wykształcenia inżynier, przez lata pracował w środowisku badań i rozwoju wojskowego, co w jego przypadku nie jest pustą notką biograficzną. Profile boczne i przekroje techniczne odwzorowują architekturę pojazdu z precyzją, której nie dałoby się osiągnąć bez rozumienia mechaniki. Szczególnie wartościowe są ilustracje ukazujące system przyczepy zbiornikowej w relacji do korpusu Churchilla - właśnie ten element, nieintuicyjny i podatny na uproszczenia, Bryan oddaje rzetelnie. Wraz z wcześniej niepublikowanymi fotografiami materiał ikonograficzny daje czytelnikowi wyrazisty obraz pojazdu, który w rzeczywistości był równocześnie czołgiem bojowym i ruchomą instalacją przemysłową.
Ograniczenia tomu są przewidywalne. Tytuł sugeruje monografię Crocodile'a, tymczasem znaczna część narracji poświęcona jest pojazdom wcześniejszym i równoległym - co jedni uznają za cenny kontekst, inni za rozmycie tematu. Perspektywa ludzka właściwie nie istnieje: nie ma tu głosów czołgistów, nie ma opisu psychologicznego ciężaru służby w pojeździe uznawanym przez przeciwnika za sprzęt nie podlegający zasadom wojennym. To wybór, nie zaniedbanie, ale wybór zawężający wymowę książki.
Dla historyka broni pancernej lub modelarza zainteresowanego tym specyficznym segmentem brytyjskiej myśli technicznej tom Fletchera jest pierwszym i wciąż najdogodniejszym punktem wejścia. Ujmuje zarówno słabe, jak i mocne strony tej broni bez apologetyki i bez sensacjonalizmu, a dostęp do źródeł pierwotnych nadaje mu walor, którego popularniejsze opracowania nie są w stanie zastąpić. Czytelnik szukający pełniejszej syntezy taktycznej lub ludzkiego wymiaru służby na Crocodile musi sięgnąć po inne źródła. Tom pozostaje jednak rzetelnie przygotowanym dowodem na to, że historia konkretnego systemu uzbrojenia, poprowadzona przez człowieka, który całe zawodowe życie spędził wśród tych maszyn, może być czymś więcej niż katalogiem danych technicznych.
Tu można zakupić książkę: Amazon, AbeBooks, BookFinder
